Kent u deze nog ? Het ‘Van Orleybiljet’ van 500 BEF  Share

Van 20 februari tot 26 mei 2019 loopt in de BOZAR de tentoonstelling ‘Bernard van Orley’. Brussel en de Renaissance’. Een uitstekende gelegenheid om het biljet van 500 Belgische frank met het portret van deze 16de-eeuwse schilder terug voor het voetlicht te brengen. Het Van Orleybiljet was gedurende een twintigtal jaren in omloop.

Het 500 frankbiljet dateert van 1962. Het was de tweede uitgifte in een reeks die volledig gewijd was aan onze 16de-eeuwse wetenschappers en kunstenaars. In 1982 werd het uit circulatie genomen. De voorzijde van het Van Orleybiljet wordt volledig gedomineerd door het portret van de schilder, vergezeld van het wapenschild van Brussel als verwijzing naar zijn geboortestad. Op de keerzijde prijkt het portret van Margaretha van Oostenrijk, landvoogdes van de Nederlanden en tante van keizer Karel: de combinatie van beide illustraties benadrukt de bevoorrechte relatie die Bernard Van Orley onderhield met het Habsburgse hof in de Nederlanden.

B17326_r

B17326_v

Een Brusselse schilder van allure

Van Orley werd omstreeks 1488 in de Brusselse regio geboren waar hij zeer snel zijn strepen als kunstenaar verdiende, hierbij geholpen door vader Valentijn. Zijn bekendheid als schilder nam voortdurend toe en bracht hem tot in de hoogste kringen van de macht. In 1578 werd hij officieel tot hofschilder aangesteld door Margaretha van Oostenrijk. De landvoogdes werd zijn beschermvrouw en bestelde heel wat portretten. Aan het Hof maakte Van Orley ook kennis met andere Renaissancekunstenaars zoals Albrecht Dürer met wie hij voor het leven bevriend raakte en die in 1521 zijn portret tekende. Van Orley paste in zijn werk volop de stijlkenmerken van de Renaissance toe en was zo een van de voorlopers van het italianisme.

In 1527 werd de kunstenaar door de inquisiteur vervolgd omdat hij de toespraken van een hageprediker had bijgewoond. Na zijn vrijlating behield hij echter zijn titel aan het Hof. Hij zette zijn carrière voort, en schilderde onder meer nog portretten van Maria van Hongarije, die Margaretha van Oostenrijk intussen had opgevolgd. Hoewel traditioneel in zijn officiële werken, liet hij zijn verbeelding de vrije loop in zijn kartons voor wandtapijten en glasramen. Het 500 frankbiljet brengt hulde aan deze uitmuntende Renaissancekunstenaar en aan zijn mecenas, Margaretha van Oostenrijk die heel erg haar stempel heeft gedrukt op de geschiedenis van de Nederlanden.

Het biljet van 500 BEF

  • Algemeen

Het Van Orleybiljet maakt deel uit van de eerste van drie opeenvolgende Belgische biljettenreeksen waarin kunstenaars en wetenschappers de boventoon voeren. De kunsten en de wetenschappen waren, met de handel en de nijverheid, een haast onuitputtelijke bron voor de Belgische biljettenontwerpers, die vaak zelf gerenommeerde kunstschilders of tekenaars waren. Vanaf het begin speelde de schilderkunst een zeer belangrijke rol op de biljetten van een land dat mikte op vooruitgang en welvaart. Samen met andere kunstvormen zoals de muziek en de letteren, was de schilderkunst op het biljet vaak de tegenhangster van economische sectoren als landbouw, handel en nijverheid.

De Nationale Bank van België heeft er op verschillende manieren steeds naar gestreefd de schilder- en tekenkunst in te passen in de wereld van het bankbiljet. Zij deed dit door voor het ontwerpen van haar biljetten een beroep te doen op bekende kunstenaars maar ook door de schilderkunst aan bod te laten komen in de iconografie van het biljet.

Met het in omloop brengen van het Van Orleybiljet in de reeks Kunstenaars en wetenschappers van de 16de eeuw, ging de NBB nog een stap verder ; dit biljet heeft de schilderkunst als hoofdthema. Het proces van opwaardering van de beeldende kunsten als onderwerp voor het biljet bereikte uiteindelijk zijn hoogrepunt in de allerlaatste reeks biljetten in Belgische frank met als thema Belgen met een artistieke invloed op de 20ste eeuw.

In tegenstelling tot de kunsten, verscheen het levensechte portret relatief laat op het bankbiljet. De allereerste biljetten bevatten weinig of geen illustraties. Vanaf 1869 waren het vooral allegorieën en mythologische figuren die afgebeeld stonden ; ze belichaamden een hele reeks abstracte waarden en begrippen zoals de Natie, de Economie, de Vrijheid of de Welvaart. Voor de eerste waarheidsgetrouwe portretten is het wachten op de biljetten van de Eerste Wereldoorlog. Het zijn portretten van de koninklijke familie: eerst Leopold I (in de reeks Rekeningen-courant) en Louise Marie (in de reeks Société Générale de Belgique), daarna ook Albert I en Elisabeth (in de Nationale reeks). Dat was zeker een vaderlandslievend initiatief, maar tegelijk ook een middel om de valsmunterij te bestrijden : de alom gekende koningsportretten konden moeilijk nagemaakt worden. Het portret raakte daarna snel ingeburgerd op het Belgische bankbiljet en een hele reeks historische personages kwamen de koningsportretten vervoegen, weliswaar enkel wanneer ze reeds overleden waren. Bij de keuze van de personages voor elke reeks hield de Biljettencommissie van de Nationale Bank rekening met het geografische en communautaire evenwicht, maar ook met de moraliteit en de verdiensten van de afgebeelden. Op die manier werden kunstenaars en wetenschappers, maar ook een politicus en een schipper voor altijd vereeuwigd op een bankbiljet. Ook Bernard Van Orley viel deze eer te beurt.

  • Vaardigheid, ambacht en technische knowhow

Voor het Van Orleybiljet deed de NBB een beroep op de Italiaan Florenzo Masino-Bessi, met wie ze reeds vanaf 1953 samenwerkte. In dat jaar nam de drukkerij van de NBB immers een pers van een volledig nieuw type in gebruik. Deze was ontwikkeld door de Italiaan Gualtiero Giori en maakte driekleuren plaatdruk mogelijk. Met zijn kennis wist de kunstenaar Florenzo Masino-Bessi het beste uit deze nieuwe technologie te halen. Geboren in Rome, deed hij ervaring op in Zuid-Amerika alvorens zich in Milaan te vestigen. Hij was de geknipte persoon om het 100 frankbiljet van de Banque centrale du Congo belge et du Ruanda-Urundi te ontwerpen dat de drukkerij toen op stapel had staan en waarmee voor het eerst de mogelijkheden van de machine en van de polychrome plaatdruktechniek werden uitgetest. En met succes, want daarna volgden ook de Belgische bankbiljetten, waaronder het Van Orleybiljet van 500 BEF. De keuze voor een buitenlandse ontwerper vormde een uitzondering in het beleid van de NBB, die tot dan toe vrijwel uitsluitend een beroep had gedaan op Belgische kunstenaars om haar biljetten te ontwerpen.

BP_500Van Orley04Voor het portret van Van Orley heeft Masino-Bessi zich niet gebaseerd op het originele portret van de meester, maar wellicht op een 16de-eeuwse gravure die Filips Galle van BP_500Van Orley02hem maakte. Helemaal onderaan zijn nog net een palet en een paar vingers die een penseel hanteren te  zien. Verder herkent men op de voorzijde ook nog Sint-Michiel, patroonheilige van Brussel, die het kwaad verslaat. Op de keerzijde wordt de relatie die Bernard Van Orley onderhield met Margaretha van Oostenrijk in BP_500Van Orley07de verf gezet. Het is dan ook het portret van de landvoogdes dat deze zijde domineert. Zij poseert voor het Hotel Savoy, haar paleis te Mechelen en een ware ontmoetingsplaats voor de toenmalige tenoren uit de politieke en culturele wereld. Onderaan links staan de namen van de graveurs in kleine lettertjes: SC staat voor sculpsit , wat ‘heeft gegraveerd’ betekent. De figuur van Margaretha van Oostenrijk werd door Henri Decuyper gesneden en is in plaatdruk, terwijl het Paleis van Mechelen door Charles Leclercqz werd gegraveerd en nog in houtdruk is. Het resultaat is een hoofdmotief in reliëf tegen een vlakke achtergrond.

BP_500Van Orley08

Besluit

Het Van Orleybiljet van 500 BEF maakt deel uit van de eerste van drie opeenvolgende biljettenreeksen die hulde brengen aan bekende wetenschappers en kunstenaars. In de galerij van kunstenaars die hun stempel hebben gedrukt op de 16de eeuw mocht Brusselaar Van Orley niet ontbreken. Alle coupures uit die reeks zijn op dezelfde manier opgebouwd. Op de voorzijde vindt men het portret van de protagonist (hier Bernard Van Orley), vergezeld van een verwijzing naar zijn geboorteplaats. De keerzijde plaatst een verwant personage (hier Margaretha van Oostenrijk) op de voorgrond met een historisch gebouw op de achtergrond (hier het Paleis van Mechelen) en een guillochemotief waarin de nominale waarde staat. De biljetten dragen het hoofd van koning Boudewijn als watermerk. Dit portret is gebaseerd op de penning die Carlos Van Dionant ontwierp voor de Expo 58. De reeks kenmerkt zich niet alleen door het nieuwe thema, maar ook door meerdere nieuwigheden en verbeteringen in de toegepaste druktechniek zoals de offsettechniek voor de kleurrijke achtergrond. De guilloches zorgden voor een maximale beveiliging van de biljetten. Het Van Orleybiljet werd van 1962 tot 1982 uitgegeven in een oplage van 135.868.000 exemplaren.

BP_500Van Orley10    BP_500Van Orley06

 

Ludwig Hostraete
Museumgids

 

Bibliographie

Smal Anthony & Van Damme Ingrid, Le billet de banque belge. Het Belgische bankbiljet, CD-Rom, Musée de la Banque nationale de Belgique, Bruxelles, Banque nationale de Belgique, 2001.

Post a Comment

Your email is never shared. Required fields are marked *

*
*