- Museum of the National Bank of Belgium - https://www.nbbmuseum.be/nl -

Ryckdom maeckt dieven

In 2019 is het 450 jaar geleden dat Pieter Bruegel de Oude[1] [1] overleed. Hij liet een indrukwekkend oeuvre achter van schilderijen, tekeningen en prenten. Een goede aanleiding voor het museum om De strijd tussen de spaarpotten en de geldkoffers in de kijker te plaatsen. Deze gravure naar een tekening van Bruegel maakt deel uit van de permanente tentoonstelling.

Bruegel en de prentkunst

Hoewel Bruegel vooral als schilder bekend is geworden, was hij in de eerste plaats een uitstekend prentenmaker. Zijn vaak zeer gedetailleerde tekeningen dienden als ontwerp voor een hele reeks gravures. Bruegel ontwierp deze prenten in opdracht van Hieronymus Cock[2] [2] die ze uitgaf en verkocht. Ze waren een belangrijke bron van inkomsten voor de kunstenaar.

Bruegel was een tekenaar/ontwerper en geen graveur[3] [3]. De prenten die hij ontwierp, werden daarna door anderen gegraveerd. Een prent kwam tot stand dankzij het werk van meerdere handen. De ontwerper was zeer zelden ook diegene die het beeld daarna in de plaat sneed waarmee de prent in meerdere exemplaren gedrukt werd. De uitdaging voor de graveur bestond erin zo waarheidsgetrouw mogelijk een tekening die hij niet zelf gemaakt had, over te zetten in de plaat. Beeld en tekst moeten bovendien in spiegelbeeld gegraveerd worden: de koperplaat geeft het negatieve beeld weer van het ontwerp. Pieter van der Heyden en Frans Huys zijn twee graveurs die Bruegels ontwerpen op die manier hebben gegraveerd.

Hoewel zelf geen graveur, hield Bruegel bij het maken van zijn tekening, wel degelijk rekening met de eigenheid, de mogelijkheden en de vereisten van de gravure. Omtreklijnen, markeringen en arceringen, licht- en schaduwpartijen getuigen van zijn grote beheersing van de codes van deze techniek[4] [4]. Niets is aan het toeval overgelaten en met elk detail is rekening gehouden. Bruegel hield trouwens zelf toezicht op elke fase van het proces en beschouwde dit als een belangrijk onderdeel van zijn werk[5] [5]. Hierdoor ontstaat een homogeniteit, een zogenaamde Bruegeliaanse stijl, die terug te vinden is doorheen het volledige grafische oeuvre van de kunstenaar, ongeacht wie de graveur was.

Bruegels prenten snijden vaak thema’s aan waarin de mens en de maatschappij centraal staan. Hij aarzelt niet om de draak te steken met de samenleving, bijvoorbeeld in de reeks over de Deugden en Ondeugden. Dergelijke prenten verkochten immers bijzonder goed. Het publiek van de tweede helft van de 16de eeuw hield van de moraliserende taferelen die de Vlaamse prentenuitgevers in groot aantal op de markt brachten[6] [6]. Het is dus niet verwonderlijk dat Bruegel ook een prent gewijd heeft aan het thema van het geld en al wat het geld bij de mens teweeg brengt.

I03982 - Copy (6) [7]

Pieter van der Heyden, naar Pieter Bruegel de Oude (Joannes Galle, uitgever), De strijd tussen de spaarpotten en de geldkoffers, 17de eeuw. Kopergravure, 23,5 x 30,5 cm. NBBmuseum, I03982.

Een bijzondere strijd

Spaarpotten met grote zwaarden in de hand, opengereten koffers waaruit muntstukken vallen, geldbeurzen die zwaaien met speren en tonnen vol munten die zich in het algemene gewoel storten: het is een hevige en chaotische strijd die Bruegel oproept in De strijd tussen de spaarpotten en de geldkoffers die in het museum te kijk hangt.

De spaarpot wordt meestal aanzien als het symbool van de kleine spaarder en de geldkoffer als het attribuut van de rijkdom van de machtigen der aarde, maar verschillende lezingen zijn mogelijk. Sommige auteurs zien hier de weergave van de verbeten strijd van de kleine spaarder tegen de financiële machthebbers, van het aardewerk tegen het metaal, van de bescheiden spaarpot tegen de geldkoffer. Volgens anderen heeft Bruegel hier willen aantonen dat oorlogen niet ontstaan door de geldzucht van de armen, maar van de welgestelden. Nog anderen tenslotte wijzen op de aanwezigheid van spaarpotten die andere spaarpotten aanvallen. Dit zou betekenen dat hier niet de strijd van de zwakste tegen de sterkste wordt uitgebeeld, maar veeleer de strijd van ieder voor zich[7] [8]. Welke lezing ook de juiste is, de moraal van de prent is duidelijk: Bruegel steekt hier de draak met de heerschappij van het geld die vaak uitmondt in onenigheid. Het drietalige Bijbelse citaat onderaan in de prent getuigt hiervan: Ryckdom maeckt dieven / Goudt en silver heeft veel bedorve(n). De drie disticha in het Latijn en het Nederlands in de benedenrand hebben dezelfde teneur:

Wel aen ghy Spaerpotten, Tonnen, en Kisten. / Tis al om gelt en goet, dit striden en twisten. / Al seet men u oec anders, willet niet gheloven. / Daerom vuere wij den haec die ons noijt en miste, / Men soeckt wel actie om ons te verdooven, / Maer men souwer niet krijgen, waerder niet te rooven.

Eén prent, meerdere namen en staten

Zoals gezegd is een prent het resultaat van het werk van verschillende personen: de tekenaar, de graveur, maar ook de uitgever. Ze kunnen geïdentificeerd worden door middel van hun handtekeningen op de prent. In de rechterbenedenhoek van De strijd tussen de spaarpotten en de geldkoffers, staan twee naamsvermeldingen: P. Bruegel inve(ni)t en Ioan Galle excudit. De afkorting verwijst naar de ontwerper – hier is dat Bruegel-, excudit verwijst naar de uitgever – hier is dat Joannes Galle.

Naast verschillende kunstenaars, is ook de reproduceerbaarheid een inherent kenmerk van het medium gravure. Niet zelden geeft een en dezelfde tekening aanleiding tot verschillende varianten of staten. Vandaag zijn er drie staten bekend van De strijd tussen de spaarpotten en de geldkoffers. Het exemplaar in het NBBmuseum is de derde en laatste staat. Zodra een wijziging wordt aangebracht aan de koperplaat, is er sprake van een nieuwe staat.

Tussen de eerste staat waarvan de plaat waarschijnlijk nog tijdens het leven van Bruegel is gegraveerd en de derde staat die tentoongesteld wordt in het museum, bestaan er meerdere verschillen. Diverse aanduidingen zijn verdwenen en hebben plaats gemaakt voor andere. Inderdaad, in de eerste staat merkt men onderaan en in het midden van de prent een monogram en de vermelding Aux quatre Vents op. Het monogram is van graveur Pieter van der Heyden, een van de vijf graveurs die nog tijdens het leven van Bruegel zijn prenten hebben gesneden[8] [9]. Aux quatre Vents is de naam van de winkel van uitgever Hieronymus Cock van wie Bruegel een van de vaste leveranciers was vanaf 1553. De drukkerij van Cock bevond zich in Antwerpen, de hoofdstad van de prentkunst. Cock gaf het werk van de beste graveurs in de Nederlanden uit[9] [10]. Vanaf de tweede staat van de prent maken de twee vermeldingen plaats voor het drietalige Bijbelse citaat zoals hoger aangegeven. Vanaf de tweede staat, vindt men ook de vermelding Ioan Galle excudit terug. Dit alles blijft behouden op de derde staat; maar in de rechterbenedenhoek wordt hier nog de letter Q toegevoegd. Dit zou erop kunnen wijzen dat de prent deel uitmaakte van een reeks. De tekst in de benedenrand blijft tenslotte onveranderd, ongeacht de staat.

Hoe kunnen deze wijzigingen en toevoegingen verklaard worden? Heel eenvoudig door het van hand tot hand overgaan van de gegraveerde koperplaat. Hieronymus Cock was de eerste uitgever van de prent (I). Bij zijn overlijden, in 1571, nam zijn vrouw de zaak over. Bij haar dood, raakten de platen die ze in haar bezit had, verspreid. De plaat van De Strijd tussen de spaarpotten en de geldkoffers belandde bij Theodoor Galle die ze op zijn beurt doorgaf aan zijn zoon Joannes Galle waarvan men de naam terugvindt op het exemplaar van het NBBmuseum (II en III). De tweede en derde staat van de prent stammen uit die periode, d.w.z. de 17de eeuw. Er verstreek dus heel wat tijd tussen het maken van het ontwerp door Pieter Bruegel de Oude en de gravure van de prent in het museum. Dat verklaart onder meer de toevoeging van het Bijbelse citaat die de herinnering aan de oorspronkelijke boodschap van Bruegel levendig moest houden.

 

Elise Pourtois
Museumgids

 

—————————————————————————————————————————

[1] [11] Pieter Bruegel de Oude werd omstreeks 1525 geboren en overleed op 9 september 1569 in Brussel.
[2] [12] Jo Gérard, Bruegel l’Ancien et son époque, Legrain, 1978, p. 49.
[3] [13] Men gaat er vandaag van uit dat Bruegel slechts een prent zelf heeft gegraveerd : De konijnenjacht (ca. 1566). Lorenza Salamon, Comment regarder… la gravure. Vocabulaire, genre et technique, Hazan, 2011, p. 109.
[4] [14] Jo Gérard, Bruegel l’Ancien et son époque, Legrain, 1978
[5] [15] Lorenza Salamon, Comment regarder… la gravure. Vocabulaire, genre et technique, Hazan, 2011, p. 109.
[6] [16] Philippe en Françoise Roberts-Jones, Pierre Bruegel l’Ancien, Flammarion, 1997, p. 216.
Lorenza Salamon, Comment regarder… la gravure. Vocabulaire, genre et technique, Hazan, 2011, p. 109.
[7] [17] Roger H. Marijnissen, Bruegel. Het volledig oeuvre, Mercatorfonds, 1988, p. 205.
[8] [18] René van Bastelaer, Les estampes de Peter Bruegel l’Ancien, Van Oest, 1908, p. 14.
[9] [19] René van Bastelaer, Les estampes de Peter Bruegel l’Ancien, Van Oest, 1908, p. 1-4.