Alexander de Grote: tussen god en mens  Share

Printversie (pdf)

Alexandermozaïek ca. 100 v.C., Nationaal Archeologisch Museum Napels © Wikipedia

Alexandermozaïek ca. 100 v.C., Nationaal Archeologisch Museum Napels © Wikipedia

Volgens historicus N.G.L. Hammond veranderde niemand de geschiedenis van de mensheid meer dan Alexander de Grote. Toch staat de persoon van Alexander nog steeds ter discussie: was hij een militair genie of eerder een moorddadig veroveraar? De hoogste tijd dus om deze vergoddelijkte veldheer en zijn munten ‘in de kijker’ te zetten.

Alexander de Grote werd geboren in 356 v.C. als Alexander III van Macedonië. Zijn vader, Philippus II, had de meeste stadstaten van het Griekse vasteland onder Macedonische hegemonie gebracht. Alexander ging al op jonge leeftijd met hem mee op veldtocht. Daarnaast kreeg Alexander ook een gedegen theoretische opvoeding; zijn privéleraar was de beroemde filosoof Aristoteles. Op 20-jarige leeftijd volgde Alexander zijn vermoorde vader op en zette diens veroveringsplannen verder. Hij onderwierp eerst Anatolië, Libanon en Egypte en vervolgens het hele Perzische rijk. Vanaf dan heerste Alexander over een gigantisch wereldrijk van aan de Adriatische zee tot aan de Indus. Vervolgens droomde Alexander de Grote ervan om ‘het einde van de wereld en de Grote Buitenste Zee’ te bereiken. In 326 v.C. voegde hij de daad bij het woord en viel met zijn troepen India binnen. Ondanks militaire successen weigerden zijn mannen op een bepaald moment om verder te gaan. Op de terugtocht stierf de 32-jarige Alexander in Babylon. Na zijn dood viel zijn rijk uiteen in een aantal staten, geregeerd door zijn generaals, de diadochen. De blijvende erfenis van Alexander was de Hellenistische cultuur in de door hem veroverde gebieden. Al tijdens zijn leven ontstonden er heel wat legendes over hem, die bijdroegen tot de goddelijke status die hij verkreeg na zijn dood.

Het rijk van Alexander de Grote bij zijn dood in 323 v.C. © Wikipedia

Het rijk van Alexander de Grote bij zijn dood in 323 v.C. © Wikipedia

De veldtochten van Alexander de Grote zorgden voor grote stabiliteit en uniformiteit in de muntslag. Bij de verovering van het Perzische rijk legde Alexander de hand op ongeveer 300 ton goud en 2000 ton zilver. De muntproductie nam dus in de eerste plaats enorm toe. Ook liet hij in de muntateliers van de overwonnen gebieden de bestaande munten omsmelten tot zijn eigen geld. Bijgevolg kenden zijn munten een verdere verspreiding dan welke andere munt ooit te voren. Het was immers de eerste keer dat zoveel totaal verschillende gebieden verenigd werden en betaalden met dezelfde munt. De bekendste munten van Alexander zijn de gouden stater, de zilveren drachme, de zilveren tetradrachme en de bronzen hemiobool. De tetradrachmen en staters van Alexander verdrongen in enkele decennia het bestaande geld in alle veroverde gebieden. De tetradrachme van Alexander was bewust even zwaar en bijgevolg even veel waard als de Attische tetradrachme, die voorheen de status had van een internationale betaalmunt. Nadat Athene veroverd werd door Alexander de Grote werden er immers geen Attische tetradrachmen meer geslagen. Zijn tetradrachmen werden zo populair dat ze overal werden aanvaard. Het gevolg was dat men zelfs buiten het rijk van Alexander kopieën van deze munten begon te maken.

Voorzijde tetradrachme van Alexander de Grote © Museum van de Nationale Bank

Voorzijde tetradrachme van Alexander de Grote © Museum van de Nationale Bank

De afbeeldingen op de tetradrachmen van Alexander zijn absoluut Grieks. De zilveren tetradrachme, die in het Tijdelijk Museum te bewonderen is, heeft op de voorzijde een afbeelding van het hoofd van Herakles. Herakles of Hercules is de heldhaftige halfgod die vooral bekend is om zijn twaalf werken. De eerste van deze hachelijke opdrachten was het doden van de leeuw van Nemea. Geen enkel wapen kon deze leeuw verwonden. Uiteindelijk wurgde Herakles hem met zijn blote handen. Daarna vilde hij de leeuw en besloot hij om zijn ondoordringbare huid te dragen als een soort harnas. De leeuwenkop diende als kap. Het is met dit hoofddeksel dat Herakles is afgebeeld op de tetradrachme van Alexander de Grote. De manen en het oor van de leeuw zijn gedetailleerd weergegeven. In Macedonië werd Herakles vereerd als voorvader van de dynastie van de koningen. Het is dus geen toeval dat Alexander hem koos als beeldenaar voor zijn munten.

Op de keerzijde van deze zilveren munt staat de oppergod Zeus afgebeeld, gezeten op een troon met een adelaar op zijn hand en een scepter in de andere hand. Achter de rug van Zeus staat verticaal ‘Van Alexander’, wat duidt op de identiteit van de muntheer. Ter hoogte van zijn knie staat een monogram.

Keerzijde tetradrachme van Alexander de Grote © Museum van de Nationale Bank

Keerzijde tetradrachme van Alexander de Grote © Museum van de Nationale Bank

Omwille van zijn enorme rijk moest Alexander de Grote voldoen aan heel wat verschillende verwachtingen en voorkeuren. Bijgevolg verschenen op zijn munten de belangrijkste figuren zoals Athena, Zeus en Herakles. Daarnaast is er ook een verband tussen voor- en keerzijde: Zeus was immers de vader van Herakles. Bovendien was Alexander, volgens een van de legendes die al tijdens zijn leven de ronde deden, niet de zoon van Philippus II maar van Zeus zelf. Toen Alexander het orakel van Amon aan een oase in de Egyptische woestijn bezocht, werd hij door de hogepriester begroet met de woorden ‘oh, zoon van Zeus’. Waarschijnlijk ging het om een verspreking van de hogepriester die eigenlijk ‘oh, mijn zoon’ wilde zeggen. Vaak wordt gezegd dat het hoofd van Herakles op deze munten de trekken heeft van Alexander de Grote. De moedige en sterke Herakles was onmiskenbaar een groot voorbeeld voor Alexander en tevens zijn persoonlijke held. Hoewel Alexander zichzelf steeds meer ging beschouwen als een godenzoon, gaat het hoogstwaarschijnlijk niet om zijn portret. Zo’n eigenwaan zou volgens de Grieken immers de toorn van de goden opwekken.

Toen het rijk van Alexander uit elkaar viel, bleef de structuur van de muntslag in de Hellenistische rijken tamelijk uniform. Meer dan 100 jaar na zijn dood speelden deze munten nog steeds een toonaangevende rol in de muntcirculatie. De laatste munten met Alexanders naam werden geslagen rond 65 v.C.

Portret van Alexander op de tetradrachme van Ptolemaeus I Soter van Egypte ca.310-305 v.C. © http://alexanderthegreatcoins.reidgold.com

Portret van Alexander op de tetradrachme van Ptolemaeus I Soter van Egypte ca.310-305 v.C. © http://alexanderthegreatcoins.reidgold.com

Niet lang na de dood van Alexander de Grote verscheen zijn portret op de zilveren munten van diadooch Ptolemaeus I Soter van Egypte. Het ging in feite om het hoofd van Herakles dat steeds meer de trekken van Alexander begon te krijgen. Mogelijk heeft een cultusbeeld van Alexander in Alexandrië hiervoor model gestaan. De Alexanderkop werd later door de Hellenistische vorsten, zoals Seleucus I van Syrië afgebeeld op hun gouden en zilveren munten. Dit was de manier om hun macht te legitimeren ten opzichte van hun tegenstanders en het onderworpen volk. Die macht hadden ze tenslotte gekregen van de goddelijke Alexander.

In 305 v.C. plaatste Ptolemaeus I van Egypte als eerste zijn eigen portret op zijn munt. Eveneens als legitimatie voor zijn macht en als propagandamiddel. Bovendien maakte dit deel uit van de dynastieke cultus want de monarch werd tijdens zijn leven als god aanbeden. Andere dynastieën zouden zijn voorbeeld volgen. Via de Romeinse keizers kwam deze traditie van portretten op munten bij ons in het Westen terecht. Vandaag de dag staat de Belgische koning immers nog steeds op onze euromunten.

Nina Van Meerbeeck
Museumgids

Bibliografie

  • Babelon J., Le portrait dans l’antiquité d’après les monnaies, Parijs, 1950.
  • De Callatay F., Depeyrot G. & Villaronga L., L’argent monnayé d’Alexandre le Grand à Auguste (Cercle d’études numismatiques. Travaux, 12), Brussel, 1993.
  • Goldborough R., Alexander the Great Coins: Powerful symbols, in Redgold.com
  • Hobson B., Hidden Values in Coins (What You Should Know About Coins & Coin Collecting), London, 1965.
  • Jacquemin A. & Nicolet H., ‘Présence du portrait royal dans le monnayage grec antique’, in La monnaie: Miroir des rois, Parijs, 1978, 3-23.
  • McIntyre A., ‘Coins of Alexander the Great’, in Coins of Time.
  • Van Der Vin J.P.A., Het geld van Grieken en Romeinen: inleiding in de antieke numismatiek, Leuven, 1984.