- Museum of the National Bank of Belgium - https://www.nbbmuseum.be/nl -

Het vorstenportret in onze portefeuille

Toen koning Albert II enkele maanden geleden besloot om af te treden en door zijn zoon Filip werd opgevolgd, betekende dat niet alleen een nieuwe koning voor ons land, maar meteen ook een verandering in onze portemonnee. Op de Belgische euromunten prijkt immers het portret van onze koning. Vorsten zijn de enige Belgen die de eer hebben gekregen om hun afbeelding tijdens hun leven op een munt of een biljet te zien. Hoog tijd dus om het vorstenportret even van nabij te bekijken in deze ‘In de kijker’.

Munten slaan, een koninklijk voorrecht

Munten [1]Vanaf de invoering van de Belgische frank in 1832, was het recht om munten te slaan een koninklijk voorrecht. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de Belgische koningen vanaf het begin op de munten prijkten. Op de eerste gouden en zilveren munten stond de vorst met een eikenkrans, het symbool van daadkracht, wijsheid en bedachtzaamheid. De richting waarin Leopold I kijkt, hangt af van de waarde van de munten. Op de waardevolle gouden munten kijkt hij naar rechts, in de richting van de toekomst. Op de zilveren munten daarentegen kijkt hij naar links, naar het verleden. Op de koperen munten werd zelfs geen afbeelding van de koning geplaatst, enkel zijn monogram. Hoewel de eikenkrans verdween bij de nieuwe munten in 1848, bleven de koningen Leopold I en II in een andere richting kijken volgens de waarde van de munten. Dit gebruik verdween toen de munten met de afbeelding van koning Albert I in omloop werden gebracht in 1909. Vanaf dat moment staat de koning bijna altijd in linker profiel afgebeeld. Een uitzondering hierop zijn de zinken vijf frankstukken met het portret van koning Leopold III die tijdens de Tweede Wereldoorlog circuleerden.

De koningen stonden bijna altijd gelijkaardig afgebeeld: streng kijkend in profiel. Een speciaal ontwerp en een uitzondering hierop zijn de 5 en 50 frankstukken van de hand van Jean-Paul Laenen uit 1986 en 1987. Hij is er in geslaagd een munt niet als een vlak te benaderen, maar eerder als een beeldhouwwerk. Vandaar dat in het gelaat van koning Boudewijn een zekere diepte wordt gesuggereerd. Het ronde oppervlak is in drie gelijke delen verdeeld: de esthetische weergave van het federale België.

Voorzijde van 5 Belgische frank, type 1986. © Museum van de Nationale Bank van België [2]

Voorzijde van 5 Belgische frank, type 1986. © Museum van de Nationale Bank van België

Vanaf 1887 deed het Nederlands zijn intrede in de muntopschriften. Vanaf dan waren er muntstukken met zowel een Nederlands als een Frans opschrift in omloop. Dit bleef zo tot en met 2002, toen de Belgische frank plaats moest maken voor de euro. Verder is het opvallend dat de voorzijde enkel het koningsportret toonde, de waarde was op de keerzijde te vinden. De verwijzing naar de monarchie was dus duidelijk van groot belang. Bij de dood van koning Boudewijn in 1993 week de Koninklijke Munt af van de gewoonte om bij het aantreden van een nieuwe koning alle munten te vervangen. Met het oog op de invoering van de euro leek het immers praktischer om dit niet meer te doen. Vandaar dat tussen 1993 en 2002 zowel munten met koning Boudewijn als met koning Albert II in omloop waren.

Biljetten als uiting van patriottisme

Aangezien het recht om biljetten te drukken en uit te geven aanvankelijk aan privébanken toebehoorde, vonden koninklijke portretten pas laat hun weg naar het biljet. De Nationale Bank ontstond in 1850 en had vanaf dat moment het monopolierecht op de biljettenuitgifte. Toch bracht dit niet meteen een verandering in het uitzicht van de biljetten. Doorheen de ganse 19e eeuw prijkten allegorieën en vooral de waarde van het papier op de biljetten. De Eerste Wereldoorlog bracht hier verandering in. De Nationale Bank bracht in 1914 de eerste biljetten in omloop met een medaillonportret van koning Leopold I. Een jaar later bracht de Société Générale gelijkaardige biljetten in omloop waarop de eerste koningin Louise-Marie te zien was.
Na de oorlog werd de Nationale Reeks, met de portretten van het toenmalige koningspaar, Albert I en Elisabeth, in omloop gebracht. Deze biljetten bleven in gebruik tot aan de Tweede Wereldoorlog, die pas de echte doorbraak van de koningen op de biljetten zou betekenen. De drie coupures van de Dynastieke Reeks, die vanaf 1944 in circulatie kwamen, toonden de koningen Leopold I, Leopold II en Albert I. In 1950 volgde de Eeuwfeestreeks waarop opnieuw dezelfde drie koningen prijkten. Leopold III is met andere woorden de enige Belgische koning die nooit op een biljet werd afgebeeld. Later volgden nog de bekende thesauriebiljetten van 20 en 50 frank met respectievelijk koning Boudewijn en de vorst samen met koningin Fabiola. In 1992 bracht de Nationale Bank een biljet van 10 000 frank in omloop waar eveneens het vorstenpaar stond. Dit biljet verdween uit de omloop toen de Bank besliste om in 1997 alsnog een biljet met het nieuwe koningspaar Albert II en Paola in circulatie te brengen. Dit verdween in 2002 door de komst van de euro.

Voorzijde van 10 000 Belgische frank, type 1992. © Museum van de Nationale Bank van België [3]

Voorzijde van 10 000 Belgische frank, type 1992. © Museum van de Nationale Bank van België

De koning siert de euro

Nationale zijde van de Belgische 2 euromunt, type 2000. © Museum van de Nationale Bank van België [4]

Nationale zijde van de Belgische 2 euromunt, type 2000. © Museum van de Nationale Bank van België

Bij de invoering van de euro verdween de koning van de biljetten en werd voor de nationale zijde van de munten in België een prijsvraag uitgeschreven. Het winnende ontwerp toont koning Albert II in profiel. Door de koningswissel van 21 juli komen er dan ook nieuwe munten. De huisgraveur van de Koninklijke Munt van België, Luc Luyckx – die ook de internationale zijde van de euromunten ontwierp – heeft intussen een aantal ontwerpen aan de nieuwe koning bezorgd. Wanneer koning Filip zijn portret heeft gekozen, komen de munten in de loop van 2014 in omloop. Dit betekent echter niet dat we massaal nieuwe munten zullen hebben. De muntstukken met koning Albert II blijven gewoon circuleren. Wanneer er nieuwe munten nodig zijn, of dringend aan vervanging toe zijn, dan komen de stukken met het portret van koning Filip in omloop. Verzamelaars kunnen wel al in het najaar van 2013 een zilveren herdenkingsstuk van 20 euro kopen bij de Koninklijke Munt. Hierop staat het dubbelportret van vader en zoon, de aftredende en de aantredende koning.

Laurence Verpoort
Museumgids

Bibliografie

Met dank aan Didier Vanoverbeek (Koninklijke Munt van België) voor zijn medewerking.