Kayapó  Share

Printversie (pdf)

 

Ter gelegenheid van Europalia.Brasil organiseert het museum van de Nationale Bank van België de expo ’Van goud en veren’. De veren van de Indianen uit het Amazonegebied vormen een belangrijk waardesysteem. Tegelijkertijd nemen ze een belangrijke positie in bij de rituelen en ceremonies die het dagelijkse leven vormgeven en spelen ze een essentiële rol in de identiteitsvorming. We belichten enkele gebruiken van een stam die in deze expo vaak aan bod komt : de Kayapó.

De naam Kayapó betekent « zij die op apen lijken ». Deze roepnaam, gekend sinds de 19de eeuw, werd hen gegeven door naburige stammen en vindt zijn oorsprong in rituelen waarbij de mannen zich tooien met een apenkostuum. Zelf verkiezen ze om zich Mebêngôkre te noemen, hetgeen « de mens die van het water komt » betekent.

Vandaag woont deze stam in de vallei van de Rio Xingu, een zuidelijke zijrivier van de Amazone, in de staten Mato Grosso en Pará. Sinds de komst van de kolonisatoren zijn er verschillende subgroepen ontstaan. De afsplitsingen zijn toe te schrijven aan de keuze die de stammen namen omtrent de aard van de relaties met de « blanke mensen ». Ze leven diep in het woud verspreid en wonen in kleine, cirkelvormige dorpen die rond een centrale plaats zijn gelegen. Ook vandaag nog leven er verschillende groepen vrijwillig geïsoleerd van de buitenwereld.

Zoals het merendeel van de Indianen, onderhouden de Kayapó een nauwe band met de hen omringende natuur. Voor hen is alles waaruit het universum is opgebouwd onlosmakelijk met elkaar verbonden. Iets kan slechts bestaan door het verband met alle andere dingen ; het is dus wenselijk om de harmonie tussen de verschillende delen te bewaren. De rites en ceremonies hebben daarom telkens een directe link met de natuur en hebben steeds tot doel om de spanningen te verminderen tussen de mensen en de geesten (doden, dieren, …) die het universum bevolken.

 

Het dorp wordt beschouwd als het centrum van het universum, de enige gesocialiseerde plek. Dit betekent ook dat alles wat zich hierbuiten bevindt en geen naam draagt, synoniem is voor gevaar. Dit is de woonplaats van de dieren, maar ook van de geesten die de Kayapó boven alles vrezen. Deze zijn vooral ’s nachts aanwezig en zijn in staat om veel schade toe te brengen aan de mensen. Vandaar dat de Kayapó-Indianen bang zijn voor de nacht. Om te vermijden dat de ruimte van de mensen ingenomen wordt door deze natuurlijke en wilde bedreigingen, voeren de Indianen verschillende ceremonies uit met veren, gezangen en dans om zo een constante band te hebben met de natuur en om de geesten te bedaren.

De Kayapó hechten veel belang aan taal, mondelinge overleveringen en aan de naamgeving. Om zich van andere volkeren te onderscheiden, omschrijven ze zich dan ook als « zij die goed praten ». Door de toekenning van een naam worden ook de zones buiten het dorp waar de Indianen vaak verblijven (de velden, het bos om in te jagen, …) verbonden aan de mensenwereld.

Het belang van de naam vinden we terug in het ritueel van naamgeving. Bij de geboorte krijgt een kind meerdere namen : ’gewone’ namen, geïnspireerd op de natuur of een dier, en ’mooie’ namen, geïnspireerd door ceremoniële elementen. Het ritueel vindt plaats bij kinderen tussen de 2 en 8 jaar en zorgt voor de bevestiging van de verschillende namen, zodat het kind op die manier een volledige mens kan worden. Voor dit soort ceremonies organiseren de Kayapó grote banketten en ze beschilderen zichzelf met tijdelijke tatoeages. Deze zijn aangebracht met natuurlijke producten zoals Genipa, wat hetzelfde effect heeft van een hennatatoeage. De motieven zijn steeds geïnspireerd op elementen uit de natuur (het schild van een schilpad, insecten, …). Door het naamgevingritueel en de versieringen worden de Indianen, wiens zin voor esthetiek heel sterk ontwikkeld is, mereremex of « zij die hun schoonheid vergroten ». Voor hen gaat het om de ’ware natuur’ van zowel de innerlijke schoonheid, door de toewijzing van de naam en dus de vermenselijking van de ziel, als de uiterlijke schoonheid door middel van tatoeages en sieraden. Maar dit ritueel is niet zonder gevaar, want naast het oproepen van een naam die afkomstig is van de natuur (en dus gevaarlijk is), kunnen de geesten van de voorouders op elk moment de ziel van het kind afnemen.

Om het dorp van voedsel te voorzien, zijn de mannen verantwoordelijk voor de jacht en de visvangst, wat hen soms tot diep in de jungle brengt. Gezien de grote hoeveelheid noodzakelijk voedsel kan deze expeditie soms enkele weken duren. Bij hun terugkeer zingen de mannen heilige gezangen die opgedragen zijn aan de geesten van de gedode dieren om deze te verzoeken in de natuur te blijven.
De vrouwen zorgen op hun beurt dat het dorp voorzien is van zoete aardappelen, maniok, fruit, … dankzij het cultiveren van de stukjes grond buiten het dorp.
Wanneer ze tijd doorbrengen buiten het dorp, roken ze vaak tabak, omdat de geesten bang zijn voor de rook. Alvorens de velden te verlaten, spuwen ze en blazen ze nog de rook rond zichzelf opdat de geesten, die hen kunnen achtervolgen tot aan het dorp, zouden wegvluchten. Deze laatste handeling heeft hetzelfde resultaat als de gezangen van de mannen wanneer ze terugkeren van de jacht.

Vanaf de aankomst van de eerste kolonisatoren tot vandaag hebben de ontbossing, de ontginning van mineralen, de veeteelt en de intensieve landbouw, maar ook de constructie van een hydro-elektrische stuwdam ernstige schade toegebracht aan de Indianen. Niet enkel hun culturele, maar eveneens hun territoriale integriteit wordt aangetast. Van alle stammen treden vooral de Kayapó-Indianen op politiek vlak het hardst op tegen deze schadelijke acties. Raoni, een van de leiders van de Kayapó die nu en dan in de media komt, werpt zich namelijk op als spreekbuis voor de Indianen die het Amazonewoud terugvorderen. Vergezeld door de zanger Sting, heeft hij tijdens de jaren ’90 een rondreis gemaakt om de wereld te sensibiliseren voor hun zaak.

Jean-Christophe Caestecker
Museumgids

Bibliografie

  • BOURGEOIS Catherine, « Amazonie, le peuple oublié des Kayapó » op Terre sacrée, 10 juni 2005. http://terresacree.org/kayapo2.htm. Geraadpleegd op 14/10/2011.
  • VERSWIJVER Gustaaf, Kayapó, Indigenous Peoples in Brazil. http://pib.socioambiental.org/en/povo/kayapo/186. Geraadpleegd op 18/10/2011.
  • VERSWIJVER Gustaaf, « Vogels en hun veren : de vormgeving aan de ideale mens bij de Indianen van Zuid-Amerika » in Van Goud en Veren, economische waardesystemen in Brazilië, tentoonstellingscatalogus, p.87-117.
  • Knack, « Amazone-Indianen. Verleden-heden-toekomst. » Speciale uitgave.

One Trackback

  1. By Circular villages | Lookrecord on 22/11/11 at 10:05

    […] Kayapó — Museum of the National Bank of Belgium […]