De koperplaten uit Noordwest-Amerika, een bijzonder betaalmiddel!  Share

De koperplaten zijn afkomstig van het noordwesten van de Verenigde Staten en Canada. Ze werden gebruikt door vijf Indianenstammen: de Haidas, Tlinglit, Timishian, Kwakiutl en Bella Colla.

coppers used by groups of Indians from the north-westof the US & Canada
koperplaten gebruikt door groepen van Indianen uit het noord-westen van de VS & Canada

Ze hebben steeds dezelfde vorm: een in tweeën verdeeld schildvormig vlak. Het bovenste deel vormt een trapezium, het onderste is rechthoekig met een T-reliëf. De grootte van de platen varieerde, en de grotere modellen waren waardevoller dan de kleintjes.

Het bovenste deel van bepaalde platen is versierd met inkervingen en vertoont soms beschilderingen. Deze versieringen stellen dieren voor, net zoals deze op hun huizen en andere objecten. Zij zijn m.a.w. het familiesymbool of het wapenschild van hun eigenaars. Eigenlijk bezaten deze gemeenschappen een complexe kosmologie, waarin de mensen afstamden van dieren. Volgens hun mythologie bezit elke familie een unieke band met een bepaald dier en zij geniet het voorrecht dit dier als kenteken te gebruiken op haar voorwerpen.

Deze koperplaten worden ook vandaag nog gebruikt, maar in de 19e en begin 20e eeuw kenden ze hun gouden eeuw. Hoewel men vermoedt dat er al koperplaten waren voor de eerste contacten met het Westen omstreeks 1790, deden de relaties met westerse handelaren en ontdekkingsreizigers de platenproductie fel stijgen.

Koperplaten waren een uitzonderlijk belangrijk symbool in de maatschappij van het noordwesten van het Amerikaanse continent. Ze waren niet enkel een betaalmiddel binnen het complexe systeem van transacties tussen de verschillende stammen, maar tegelijkertijd waren ze ook een prestigesymbool dat de rijkdom van de eigenaar bewijst.

blankets
De tegenwaarde van de koperplaten
kon uitgedrukt worden in een
aantal dekens.

De tegenwaarde van de koperplaten kon uitgedrukt worden in een aantal slaven of dekens. Deze laatste waren eveneens een courant betaalmiddel binnen deze gemeenschappen. De waarde van een grote koperplaat was vergelijkbaar met ongeveer tien slaven of veertig tot tachtig dekens. Meer nog, de waarde werd bepaald op basis van zijn laatste transactie, maar met elke nieuwe verhandeling steeg de prijs en tegelijkertijd het prestige van het betaalmiddel.

Maar de platen waren meer dan eenvoudige betaalmiddelen; men schreef ze meerdere symbolische en religieuze functies en betekenissen toe. Om deze te begrijpen moet men weten dat deze culturen een strakke hiërarchie kenden. Er waren drie sociale groepen: de stamhoofden, de gewone mensen en de slaven. De koperplaten waren eigendom van de stamhoofden maar waren mythologisch verbonden met sjamanen die deel uitmaakten van de groep van gewone mensen. Een aantal personen van hoge rang droeg bovendien een verwijzing naar koper in hun naam mee, zoals “hij die koper maakt”. Tenslotte dienden ze soms ter vervanging van de slaven in sommige rituele ceremonies zoals de Potlatch.

De Potlatch waren rituele ceremonies georganiseerd door de stamhoofden om een verandering in rang van stamhoofden of die van een opvolger te bekrachtigen. Door zijn goederen op grote schaal te verspreiden bevestigde het stamhoofd zijn sociale positie en zijn titel. De genodigden waren getuige bij deze gebeurtenis en werden “betaald” met giften om deze verandering van sociaal statuut vast te stellen.

Potlatch, ritual ceremonials organised by chieftains © 1999 Don Macnaughtan
Potlatch, rituele ceremonies georganiseerd door de stamhoofden © 1999 Don Macnaughtan

De koperplaten speelden als symbool van rijkdom een hoofdrol tijdens deze Potlatch. Het parcours dat de platen afleggen tussen de verschillende families geeft ondermeer een kijk op belangrijke gebeurtenissen en transacties van de huidige en voormalige eigenaars, m.a.w. op de familiegeschiedenis. Slaven konden tijdens deze ceremonies eveneens deel uitmaken van de uitgedeelde rijkdom, maar ze konden evengoed gedood worden als uiting van de rijkdom van hun eigenaar. Op zo’n momenten konden slaven ingeruild worden voor koperplaten, die dan in hun plaats werden vernietigd.

De platen speelden eveneens een belangrijke rol in de opvolgingsriten, want ze lieten aan de opvolger toe om genoeg rijkdom te accumuleren om de positie van stamhoofd te bereiken. Men gebruikte ze ook voor huwelijksceremonies en hommages aan overleden chefs. Ze werden ook gebruikt in een prestigestrijd tussen twee rivaliserende stamhoofden. Inderdaad, als een stamhoofd zijn superioriteit tegenover een rivaliserende chef wilde confirmeren, brak hij het bovenste deel van een koperplaat en gaf de gebroken plaat samen met het afgebroken stuk aan zijn concurrent. Deze moest de uitdaging beantwoorden door op zijn beurt de gift te verdubbelen. De ontvangen plaat keerde samen met een eveneens gebroken plaat van vergelijkbare waarde terug naar zijn tegenstander. Dit ging zo door tot een van de twee stamhoofden zijn voorraad had uitgeput en zijn smadelijke nederlaag moest erkennen. Dit is de reden waarom het stuk dat zich in het museum bevindt gebroken is. Een ritueel gebroken koperplaat verloor zijn waarde niet, integendeel, zij steeg zelfs.

Maar waarom had koper eigenlijk zo’n waarde voor de Indianen aan de noordwestkust? De reden om koper als betaalmiddel te gebruiken valt te verklaren door de sterke symbolische connotatie die dit metaal kreeg. Dit is te wijten aan de bovennatuurlijke afkomst die koper meekreeg in hun mythes. De toevallige ontdekking ervan bewees de band met het bovennatuurlijke, vandaar dat koper symbool stond voor rijkdom en macht. Daarnaast schreven de Indianen aan de koperplaten geneeskrachtige eigenschappen toe. Zo zou een koperplaat bij voorbeeld onder het bed van een vrouw haar beschermen tegen ongewenste zwangerschap.

Marie Pasteger
Museumgids

Bron:

  •  Jopling C.F., The Coppers of the Northwest Coast Indians: Their Origin, Development, and Possible Antecedents, The American Philosophical Society, Philadelphia, 1989.