- Museum of the National Bank of Belgium - https://www.nbbmuseum.be/nl -

De kauri als handelsmunt

Het Museum van de Nationale Bank is wellicht niet de eerste plaats waar u aan denkt als u het heeft over schelpen. En toch, het museum heeft behalve een uitgebreide verzameling munten en biljetten ook een mooie collectie goederengeld waarin de kaurischelp een belangrijke plaats inneemt.

kauri1

Reeds lang voor onze tijdrekening kende de kauri een opmerkelijk gebruik als betaalmiddel en als teken van welvaart en macht. Hij behield deze status tot in de 20ste eeuw. Dat een aantal varianten van de kauri, zoals de cypraea moneta of cypraea annulus in een zeer ruim gebied gegeerd was als betaalmiddel en soms uitgroeide tot een ware concurrent voor metaalgeld, is eigenlijk niet te verwonderen. Alle eigenschappen die een economie van geld verwacht, zoals duurzaamheid, handigheid, herkenbaarheid en deelbaarheid zitten vervat in deze kleine schelp: in vergelijking met voedingswaren of veren die bijvoorbeeld ten prooi konden vallen aan ongedierte, doorstaan de schelpjes vlot het veelvuldig manipuleren; ze zijn klein en gemakkelijk overal mee te nemen; hun aantrekkelijke vorm en uitzicht bieden hen een perfecte bescherming tegen namaak; de schelpen hebben nagenoeg allemaal dezelfde vorm en grootte zodat tellen of wegen volstonden om de waarde van een betaling te bepalen.

kauri2

Volgens voorkeur en afspraak, werden ze echter ook verpakt of aan elkaar geregen tot grotere eenheden. Op de markt van Bengalen bijvoorbeeld werden grote transacties betaald met manden kauri’s. Elke mand bevatte ongeveer 12.000 schelpen. Dat de kaurischelp ten slotte, omwille van haar vorm, ook een vruchtbaarheidssymbool was, maakte haar extra geliefd bij een aantal volkeren.

De kauri die vooral voorkomt in de warme wateren van de Indische en Stille Oceaan, begon haar tocht zowel over zee als over land en groeide uit tot het meest gebruikte betaalmiddel van de handelsnaties van de Oude Wereld. In grote delen van Azië, Afrika, Oceanië en her en der ook in Europa kon men ermee terecht. De oudste sporen van dit gebruik als betaalmiddel dateren uit de 13de eeuw voor Christus en zijn teruggevonden in China op bronzen voorwerpen.

Ook het Chinese schrift houdt de herinnering aan de kauri levend in de karakters voor woorden met een sterke economische betekenis zoals geld, munt, kopen, waarde…

Het vergaren en verhandelen van kaurischelpen groeide op de Malediven uit tot een echte industrie. Vrouwen waren er verantwoordelijk voor het weven van matten van de blaren van de kokospalm. Deze werden dan op zee gelegd zodat de kleine weekdieren zich eraan konden vasthechten. Nadat er na het drogen op de stranden enkel nog lege schelpjes overbleven, waren de kauri’s klaar voor hun verdere bestaan als betaalmiddel.

kauri3

Het merendeel van deze productie werd door plaatselijke zeelieden uitgevoerd naar het grote distributiecentrum in Bengalen. De wet van vraag en aanbod, een van de economische basisregels, bepaalde ook grotendeels de waarde van de kauri. In afgelegen gebieden, ver verwijderd van zijn basisgebied of van belangrijke handelscentra, kon je met een paar kauri’s een koe kopen terwijl je op de Malediven zelf een paar honderduizenden kauri’s nodig had voor één gouden dinar. Vanuit noordoostelijke richting zorgden Arabische handelaren via hun handelskaravanen voor een beperkte verspreiding van de kauri in het Afrikaanse binnenland. De massale invoer kwam er echter via Portugezen, Engelsen, Fransen en Nederlanders. Zij zorgden voor de bevoorrading vanuit Bengalen naar de Westkust en daarbij maakten zij handig gebruik van de voorkeur van sommige Afrikaanse stammen om de kauri te promoten tot het betaalmiddel bij uitstek voor handelstransacties, zoals de aankoop van slaven, goud en andere goederen. De grote instroom zorgde echter voor een paar verstoringen. Zo ontstond er tegen de 17de eeuw niet alleen een tekort aan kauri’s in Indië maar verschoven tevens een aantal lokale Afrikaanse betaalmiddelen naar de achtergrond of verdwenen zelfs helemaal. Tot in de 20ste eeuw werd de kauri nog verspreid gebruikt als betaalmiddel en vandaag wordt de herinnering aan dit uiterst populaire betaalmiddel levendig gehouden in de gevel van de Centrale Bank van West-Afrikaanse Staten te Bamako in Mali of nog … in de musea gewijd aan geld.

Ingrid Van Damme

Museummedewerker

Bronnen: