Het schip A4

In de tweede helft van de jaren dertig nam de oorlogsdreiging steeds sterker toe. Hitler was aan de macht gekomen in 1933 en dat veroorzaakte spanningen op internationaal vlak. België voelde zich dan ook genoodzaakt om zowel haar goudvoorraad als andere waarden te evacueren. Het schaalmodel dat achteraan in zaal 3 van het museum staat, toont het schip A4 dat de waardevolle kluisinhoud van de verschillende NBBagentschappen in mei 1940 naar Engeland bracht. Ook de Belgische goudvoorraad moest veilig in het buitenland ondergebracht worden. Het goudtransport ging echter minder vlot dan verwacht en het Belgische goud maakte dan ook een aantal omzwervingen.

Aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog bezat België ongeveer 600 ton goud. Daarvan werd 200 ton naar Engeland en 200 ton naar de Verenigde Staten en Canada gebracht. De rest van het goud bleef in België om de wettelijke dekkingsverplichtingen van de bankbiljetten na te komen. Eind 1939-begin 1940 namen de internationale spanningen nog verder toe en toenmalig minister van Financiën Camille Gutt besloot om ook het laatste goud weg te halen en toe te vertrouwen aan de Banque de France.

De odyssee van het Belgische goud

198 ton verdeeld over 4944 kisten werd vanuit de haven van Oostende naar Bordeaux en Libourne gebracht, waar het in kelders van de Banque de France bewaard zou worden. Zo bevond zich op het ogenblik van de Duitse invasie op 10 mei 1940 nog slechts een beperkte hoeveelheid goud in de kluizen van de Nationale Bank.

Sneller dan voorzien rukten de Duitse troepen op naar Frankrijk. Begin juni 1940 verwittigde de Banque de France de Franse admiraliteit over de aanwezigheid van het Belgische goud dat zo snel mogelijk overzee moest gebracht worden. De marine bracht het goud naar de dichtstbijzijnde oorlogshaven, Lorient, waar de kisten op de hulpkruiser Victor - Schoelcher werden ingescheept. Aanvankelijk zou het schip het goud naar de Verenigde Staten brengen, maar het bereikte zijn bestemming nooit. Op 28 juni 1940 meerde het schip aan in de haven van Dakar in Frans koloniaal gebied. Het goud kwam 65 kilometer verder op een militaire basis in Thiès terecht. De regio lag echter te dicht bij zee en de vrees voor invasies was dan ook groot. Daarom oordeelden de Franse koloniale autoriteiten dat het goud landinwaarts moest worden vervoerd. Ze transporteerden het naar Kayès, midden in de Sahara, 500 kilometer van Dakar vandaan.

Het schip

De Nationale Bank was echter niet opgezet met het feit dat Frankrijk tegen haar uitdrukkelijke wil het goud niet naar de Verenigde Staten had gestuurd. Hubert Ansiaux, die in Londen de belangen van de Nationale Bank behartigde, stelde op 16 september 1940 de Franse centrale bank dan ook in gebreke. Dit haalde aanvankelijk echter niet veel uit. Integendeel, Frankrijk en Duitsland bereikten eind 1940 in het kader van wapenstilstandbesprekingen een overeenkomst. Daarbij stelde Frankrijk het Belgische goud als zoenoffer ter beschikking van de Duitse Reichsbank. Onder druk van de Franse eerste minister Pierre Laval, die van de Duitsers tegenprestaties (de vrijlating van Franse krijgsgevangenen) verwachtte, stemde de Banque de France tegen wil en dank in met de overdracht van het goud.

Het goud werd van Midden-Afrika naar Algiers en vandaar naar Marseille gebracht.
Daarna bracht de Reichsbank het goud per spoor naar Berlijn waar het in de kelders werd opgestapeld. Het goudtransport liep niet van een leien dakje en kon pas afgerond worden in mei 1942. Het was vrij duidelijk dat de Fransen niet bepaald loyaal meewerkten. Nadat het goud in de kelders van de Reichsbank was opgestapeld, werd het in beslag genomen door de afgevaardigde voor het Duitse vierjarenplan, Hermann Göring. Daarna werden alle goudstaven in de Pruisische Staatsmünze omgesmolten. Als waarmerk gebruikten de nazi’s de jaartallen 1936 en 1937. Op die manier wilde men de indruk wekken dat het om goud van vooroorlogse origine ging.

Ondertussen bleef België niet bij de pakken zitten en spande regent Georges Theunis op 5 februari 1941 in New York een proces aan tegen de Banque de France om een deel van het Franse goud op te eisen. Er volgde een lange procedureslag en uiteindelijk kon er pas in april 1943 worden gepleit. Toch verdaagde de rechtbank de uitspraak omdat de Fransen door de oorlog geen getuigen konden oproepen of stukken konden voorleggen. Uiteindelijk werd er in oktober 1944 een akkoord bereikt waarbij de Banque de France de Nationale Bank integraal vergoedde. Het proces werd op dat ogenblik stopgezet.

In april 1945 troffen de Amerikaanse troepen in een zoutmijn nabij het Thüringse stadje Merkers een enorme schat aan: kunstwerken, roofbuit van de SS, maar ook een goudvoorraad waaronder nog een deel van het goud van de Nationale Bank. Daarenboven werd ook de goudadministratie van de Reichsbank er teruggevonden. Op die manier kon nauwkeurig worden nagegaan welke weg het geroofde Belgische goud had afgelegd. De Duitsers hadden het goud vooral gebruikt om harde valuta in handen te krijgen. Zo konden ze in Spanje, Portugal en Zweden grondstoffen en onderdelen voor de wapenindustrie aankopen. Het goud dat de geallieerden in Duitsland vonden, werd verzameld in een fonds waaruit de claims van de gedupeerde landen door de Tripartite Commission for the Restitution of Monetary Gold werden gehonoreerd. Onder druk van de geallieerden stortten ook neutrale landen, zoals Zwitserland, edelmetaal in het fonds. De Nationale Bank diende namens de Franse centrale bank eveneens een schadeclaim in. De Banque de France kreeg uiteindelijk nog ongeveer 130 ton, en recupereerde op die manier een deel van haar financiële verlies.

Leen Bultinck
museumgids

Bibliografie :

• BUYST, E., MAES, I., e.a., De Bank, de frank en de euro: anderhalve eeuw Nationale Bank van België, Tielt: Lannoo, 2005, 141-148.

Op 24 februari stelde gouverneur Quaden het Verslag 2009 over de economische en financiële ontwikkeling voor aan de leerkrachten economie uit de beide landsgedeelten. De slides die daarbij werden gebruikt, kunnen nu worden gedownload.

Download de slides van deze presentatie.

In het museum van de Nationale Bank van België vallen verschillende zogenaamde ‘inflatiebiljetten’ te bezichtigen. Opvallend zijn vooral het biljet van vijfhonderd miljard dinar, en dat van een miljoen biljoen Hongaarse pengo (1.000.000.000.000.000.000 pengo!).

Hoewel velen wellicht dromen van een dergelijk biljet in hun portefeuille - of liever op hun bankrekening - vertegenwoordigden deze biljetten in werkelijkheid een zeer lage waarde. In november 1923 moest je in Duitsland bijvoorbeeld 140 miljard mark neertellen voor een brood. In januari 2009 werd in Zimbabwe een biljet van honderdduizend miljard Zimbabwaanse dollar uitgegeven, dat op de zwarte markt slechts een waarde had van amper 230 euro. Hoewel in beide landen bijna iedereen ‘miljonair’ of ‘miljardair’ was, heerste er een enorme werkloosheid en armoede. In juni 2009 had 95 % van de Zimbabwanen bijvoorbeeld geen officiële job.

Tienduizend miljard Zimbabwaanse dollar

Om dit alles te begrijpen, moeten we even stilstaan bij de begrippen inflatie en vooral hyperinflatie. Inflatie verwijst naar het stijgingstempo van het gemiddelde prijspeil in een economie. Een lage inflatie betekent dat de prijzen langzaam toenemen; een hoge inflatie houdt in dat de prijzen snel stijgen. Als de prijzen sterker stijgen dan de lonen, daalt de koopkracht; waardoor inflatie ook synoniem staat voor geldontwaarding. De prijsstijgingen kunnen verschillende oorzaken hebben, zoals duurdere grondstoffen (kostinflatie); een vraag die groter is dan het aanbod (vraaginflatie), of een overmatige geldhoeveelheid. Op zich hoeven prijsstijgingen geen probleem te vormen: in de eurozone wordt zelfs een jaarlijkse stijging van de consumptieprijsindex van minder, maar dicht bij 2 % nagestreefd. Een beperkte prijsstijging is namelijk gunstig voor de economie, omdat het mensen aanzet om goederen te kopen. Een aankoop uitstellen, betekent dan immers dat men meer zal betalen voor hetzelfde product. De prijsstijgingen worden pas een probleem als de stijgingspercentages te groot worden. Dit is zeker het geval bij hyperinflatie. In een dergelijke situatie kunnen de prijzen van maand tot maand toenemen, of van dag tot dag. Op het hoogtepunt van de Duitse hyperinflatie in 1923, stegen de prijzen zelfs ieder uur. Arbeiders werden tweemaal per dag uitbetaald, zodat ze ’s middags snel goederen zouden kunnen kopen, die ’s avonds alweer in prijs verdubbeld zouden zijn. Geld was zodanig in waarde afgenomen, dat men meer betaalde om brandstof aan te kopen, dan als men de biljetten zelf als brandstof gebruikte.

In 1923 had de Duitse mark zodanig zijn waarde verloren, dat het door kinderen als speelgoed gebruikt werd

Hoge inflatie en zeker hyperinflatie gaan steeds gepaard met instabiliteit. Omdat niet te voorzien valt hoeveel de prijzen zullen stijgen, kunnen bedrijven nauwelijks nog aan langetermijnplanning doen, en staan ze huiverachtig tegenover grote investeringen. In een geval van hyperinflatie kan spaargeld bovendien van de ene op de andere dag waardeloos worden, wat een grote onvrede met zich meebrengt. Veelal gaat hyperinflatie dan ook gepaard met een ‘run on the bank’, waarbij mensen hun spaargeld van de bank halen om het te beleggen in buitenlandse valuta, of om vastgoed aan te kopen. Hoe langer de prijsstijgingen aanhouden, hoe meer biljetten men nodig heeft om te betalen, of hoe hoger de vermelde bedragen worden. Dit bemoeilijkt het betalingsverkeer aanzienlijk. Voor de kleinste aankoop heeft men immers grote sommen geld nodig. In Zimbabwe hield men biljetten dan ook niet meer bij in portefeuilles, maar in rugzakken; in Duitsland koos men zelfs voor kruiwagens!

Een straatveger veegt de waardeloos geworden Hongaarse pengo bijeen na de geldsanering in 1946

De precieze oorzaken van hyperinflatie verschillen van geval tot geval, maar een ontwrichte economie is steeds één van de hoofdoorzaken, naast een veel te ruime geldhoeveelheid. De combinatie van beiden leidt onvermijdelijk tot een enorme prijsstijging. Men heeft immers meer geld te besteden aan minder producten, waardoor de prijs van die producten de hoogte in gaat. Zolang de staat geen geldsanering doorvoert, en doorgaat met geld in omloop te brengen, blijven de prijzen steeds stijgen. Dit was zowel het geval tijdens de Franse Revolutie en de Duitse hyperinflatie van 1923, als tijdens de meer recente hyperinflaties in Joegoslavië en Zimbabwe. In het laatste geval werd de hyperinflatie pas begin 2009 een halt toegeroepen, toen de Amerikaanse dollar als officieel betaalmiddel werd ingevoerd in Zimbabwe, en de Zimbabwaanse dollar uit het straatbeeld verdween. Binnen een tijdsbestek van enkele maanden werd een inflatie van ettelijke miljoenen procenten omgebogen tot een negatief inflatiecijfer! In september 2008 bedroeg het officiële inflatiecijfer in Zimbabwe 11.3 miljoen procent per jaar; terwijl onofficieel werd aangenomen dat het 15 miljard procent was. Dit houdt in dat goederen in één jaar tijd 150 miljoen maal duurder werden. In maart 2009 - kort na de invoering van de Amerikaanse dollar als officieel betaalmiddel - was er sprake van een deflatie van 3 %.

Maarten De Grauw
Museumgids

Bibliografie

• BLACK, J; HASHIMZADE N. en MYLES, G. A dictionary of Economics. Oxford, 2009.
• ‘Zimbabwe schrapt twaalf nullen van zijn dollar’, in: De Morgen, 02/02/2009
• ‘Zimbabwe aanvaardt buitenlandse valuta als betaalmiddel’, in: De Standaard, 10/09/2008.
• ‘Zimbabwe kampt na hyperinflatie nu met deflatie’, in: De Standaard, 24/03/2009.
• ‘Loads of money’, in: The Economist, 23/12/1999.
• ‘The struggle goes on’, in: The Economist, 4/07/2009.

Het ontstaan van de beurs: van herberg Ter Buerse tot Wallstreet

Beurs van Brugge

Het afgelopen jaar werden we allen geconfronteerd met de economische crisis. Ook de beurzen kregen het hard te verduren. Zowel de Amerikaanse als de Europese beurzen kreunden en de Bel 20 zakte onderuit. Het aandeel van Fortis dat aanvankelijk als stabiel werd aangenomen maakte een vrije val. Vandaag klinkt de beurs ons bekend in de oren, maar waar, wanneer en hoe is de aandelenhandel nu eigenlijk ontstaan? Het antwoord op deze vraag vind je in zaal 9 van het museum.

Wapenschild van de familie Van der Buerse

De grondslagen van de huidige beurs werden tijdens de late middeleeuwen in de Noord-Italiaanse steden gelegd. Daar werden de grote basisconcepten van het moderne bank- en beurswezen (bijvoorbeeld de wisselbrief, de vennootschapsvorm en het bankwezen met giraal geld) voor het eerst ontwikkeld en via Brugge in Noordwest- Europa geïntroduceerd. Brugge speelde van begin af aan een cruciale rol in het ontstaan van de aandelenhandel. Door het verval van de jaarmarkten van de Champagne en hogere transportkosten zochten de Italianen via Brugge een andere weg naar Noord-Europa. Brugge lag in de veertiende eeuw op het kruispunt van twee grote handelsimperia, namelijk het Middellandse Zeegebied met de Italianen en het gebied rond de Baltische Zee met de Duitse Hanze. Hoewel de handel in Brugge volop floreerde, waren de Bruggelingen er zelf niet echt actief bij betrokken. Ze opereerderen eerder als tussenpersoon of bemiddelaar tussen de verschillende vreemde kooplieden. Die makelaarsfunctie werd vaak opgenomen door de herbergiers. Zij gaven de vreemde kooplieden niet alleen onderdak, maar vertegenwoordigden hen ook. Gezien hun centrale rol voor de handel, was de herbergier één van de meest gerespecteerde beroepen van de stad.

Eén van de belangrijkste herbergiersfamilies was de familie Van der Buerse. Zij baatten vijf generaties lang de herberg “Ter Buerse” uit. De oudste vermeldingen van de familie dateren reeds uit de dertiende eeuw, en het staat alleszins vast dat Ter Buerse zelf al in 1285 als herberg werd uitgebaat. Dat gebeurde door Robert Van der Buerse, die eveneens de eigenaar was. In de loop van de veertiende eeuw ontwikkelde het pleintje voor de herberg Ter Buerse zich tot hét commerciële en financiële centrum van de stad. Zo werden reeds in 1340 in het handelsleerboek van Francesco Pegolotti (1) de Brugse makelaarstarieven en wisselkoersen in verband gebracht met de handel op Engeland en Italië. Voorts kwamen er op het plein op geregelde tijdstippen makelaars samen. En omdat er toen nog geen officiële beurscouranten waren, verzamelden zij van hun corresponderende en rondreizende gasten allerlei informatie over de lokale economische conjunctuur en de toestand van de buitenlandse markten. In 1370 werden in Brugge op geregelde tijdstippen de wisselkoersen op verschillende steden genoteerd. Rond 1400 kwam er een continue en georganiseerde geldmarkt tot stand met op gezette tijden wisselkoersnoteringen van de meest vooraanstaande handelsen bankcentra in Europa, zoals Barcelona, Venetië, Londen of Parijs.

Beurs van Antwerpen

De belangrijkste wisselhandelaars betrokken op het plein Ter Buerse hun natiehuizen. Een natie was een vereniging van buitenlandse kooplieden. Deze naties bouwden, kochten of huurden meestal eigen gebouwen, de zogenaamde natiehuizen. Zij werden ook gebruikt als consulaat, vergaderruimte of opslagplaats. Al in 1322 werd de Venetiaanse natie opgericht, in 1397 kwamen de Genuezen, waarna in de vijftiende eeuw ook de Florentijnen hun natie oprichtten. Op het plein kwamen de kooplieden dagelijks bijeen om hun handel te drijven. Wanneer het regende gingen ze schuilen onder de afdaken aan de gebouwen op het plein, of in de herberg Ter Buerse zelf. En hoewel het Beursplein een openbare plaats was, werd gedurende de beurstijd de toegang verboden voor bedelaars en landlopers. Zij zouden de handelaars namelijk kunnen lastigvallen. Bovendien hield een baljuw de wacht. Wat de precieze beursuren waren, of er reglementen waren en hoe het precies zat met het officieel toezicht, is niet bekend. De werking van de eerste handelsbeurs was gebaseerd op gebruiken en werd nooit op schrift gesteld. Pas in de zestiende eeuw werd de Antwerpse beurs als eerste op schrift gesteld.

Hoe dan ook leeft in het woord ‘beurs’ de vroegere Brugse herbergiersfamilie verder. Er bestaat geen twijfel over dat de naam en het wapenschild van de familie Van der Buerse doorslaggevend zijn geweest in het ontstaan bij de associatie tussen het Brugse beursplein en het begrip aandelenmarkt. Toch blijkt de oorspronkelijke betekenis van het woord ‘beurs’ eerder te refereren naar het plein dan naar het gebouw. De allereerste auteur die van de Brugse handelsbeurs melding maakte, is Hieronymus Muenze, een Duits geneesheer uit Neurenberg die in 1495 een lange reis maakte door Europa. Uit zijn reisdagboeken blijkt dat hij in 1495 in Brugge verbleef in een gasthof op het plein voor de herberg Ter Buerse. Hij vermeldde daarin het volgende: “Er is te Brugge een plein waar de kooplieden zich verenigen; men noemt het De Beurs. Daar komen Spanjaarden, Italianen, Engelsen, Duitsers, Oosterlingen, kortom alle natiën samen.” Na het verval van Brugge verschoof in de volgende eeuw het financiële centrum naar Antwerpen. Al vrij snel sprak men er van ‘de nieuwe beurs’, het plein waar de handelaars verzamelden. Vanuit Antwerpen vond het begrip ‘beurs’ ingang in Frankrijk, Italië, Spanje en Duitsland, waar het woord verbasterde tot bourse, borsa, bolsa en Börse. Ook in Engeland werd de term ‘Burse’ tussen 1550 en 1775 gebruikt tot, uiteindelijk de term ‘Royal Exchange’ de bovenhand kreeg.

Dat de stad Brugge een cruciale rol speelde in het ontstaan van de beurs staat als een paal boven water. Op het einde van de vijftiende eeuw was de rol van Brugge als financieel centrum uitgespeeld. Daarna volgde nog een lange geschiedenis van de aandelenhandel waaruit de drukke en speculatieve beurs groeide die we vandaag kennen.

Leen Bultinck
Museumgids

Bibliografie:

• DE CLERCQ, G., e.a., Ter Beurze. Geschiedenis van de aandelenhandel in België, 1300-1990, 1993, 15-32.

Op woensdag 23 december stond de teller op 29 365 bezoekers: 15 539 mensen hebben een rondleiding gevolgd, de anderen hebben de vijftien museumzalen op eigen houtje verkend. De combinatie van de permanente tentoonstelling met één van de twee tijdelijke thematentoonstellingen over de tiende verjaardag van de euro en de Millenniumdoelstellingen viel duidelijk in de smaak.

U nam ook enthousiast deel aan de tweede editie van de Brusselse Museumnacht, de Erfgoeddag, Printemps des Musées, de Open Monumentendagen en de twee herfstnocturnes. Een absolute primeur was het Chinese poppentheater dat in het kader van het Europaliafestival in het museum werd opgevoerd.

Een andere, belangrijke nieuwigheid die in 2009 werd doorgevoerd, is deze website:   http://www.nbbmuseum.be. De site bevat heel wat actuele informatie en interessante rubrieken, zoals het ‘object van de maand’ waarvan de volledige 2009-reeks terug te vinden is op http://www.nbbmuseum.be/nl/category/object .

Het museumteam biedt u alvast zijn welgemeende eindejaarswensen aan!

Bij de herwerking is onder meer rekening gehouden met de evolutie binnen het Eurosysteem, de financiële crisis van 2008-2009 en de ontwikkelingen binnen de NBB zelf. Ook het cijfermateriaal werd aangepast en kreeg waar nodig extra duiding. In de infomap komen behalve het merendeel van de vroegere educatieve fiches ook een paar nieuwe begrippen aan bod zoals SEPA, gouddekking, basis-herfinancieringstrancties. Via grafieken, tabellen en schema’s wordt de inhoud op een duidelijke manier geïllustreerd of samengevat. Voor wie meer wil weten over de behandelde onderwerpen wordt elk hoofdstuk afgesloten met een bibliografie.

In de loop van de geschiedenis groeide slechts een beperkt aantal munten tot internationale handelsmunten uit. Om ook buiten het eigen gebied van uitgifte aanvaard te worden, moest een munt aan een aantal voorwaarden voldoen met betrekking tot haar gewicht, gehalte en waarde en diende ze over een ruime bekendheid te beschikken. Vanaf het einde van de 12e eeuw voldeed de Engelse sterling hieraan ruimschoots; hij genoot in heel Noordwest-Europa de reputatie een betrouwbare en sterke zilvermunt te zijn, in tegenstelling tot de penningen van het vasteland die gaandeweg sterk in waarde waren gedaald. Vooral in de Zuidelijke Nederlanden, eerst in Vlaanderen, daarna ook in Brabant en Henegouwen, maakten de kooplui gretig gebruik van deze munt. Ook in het NBB museum bevinden zich enkele sterlingen.

Sterling van Robrecht van Bethune (1305-1322) Op de voorzijde prijkt het gekroonde hoofd van de graaf naar links, uit de legende van de keerzijde (MONETA ALOSTEN) kan men afleiden dat de munt in Aalst is geslagen.

Reeds in de laat-Romeinse tijd werd er in de Lage Landen textiel (“laken”) geproduceerd op basis van inlandse wol. Op de nog niet ingedijkte schorren langs de kust graasden grote kudden schapen die voldoende wol leverden om aan de binnenlandse vraag te voldoen. In de 12e eeuw voltrok zich een grondige wijziging. De productie verlegde zich van het platteland naar de snel groeiende steden (Ieper, Gent, Brugge, later ook Brussel en Antwerpen) en als grondstof gebruikten de wevers voortaan Engelse wol in plaats van inlandse. Het resultaat was een hoogwaardig luxeproduct dat voor de export bestemd was. De Engelse weiden met hun grote vochtigheid en hun schrale grond leverden immers een soort gras waarvan de schapen een bijzonder fijne en veerkrachtige wollen vacht kregen. Om die reden was de vraag naar Engelse wol zogoed als onelastisch; noch de inlandse, noch de occasioneel ook ingevoerde Spaanse wol boden een volwaardig alternatief.

De aanvoer van Engelse wol naar het vasteland, in zakken of als vachten met de huid er nog aan, nam ongekende afmetingen aan. De Vlaamse en Brabantse kooplui en wevers betoonden zich erg actief in dit vlak. Ze begaven zich hoogstpersoonlijk naar Engeland, naar de gronden van de soms ver afgelegen Cisterciënzerabdijen waar de schapen bij voorkeur gehoed werden. Op de lokale wolmarkten, gaven ze niet zelden voorschotten op een toekomstige levering, waardoor ze dus rechtstreeks in de wolproductie zelf ingrepen. De verscheping vond plaats vanuit Londen en andere havens zoals Great Yarmouth, King’s Lynn, Dover, Sandwich en Boston.

De handelaars van het vasteland begaven zich persoonlijk naar Engeland om wol aan te kopen. Let op de schaapjes op de achtergrond en op de handbewegingen van de kooplui; nadat de koop met een handdruk of -klap is afgesloten, gaat de koper in zijn geldtas om hetzij het volledige bedrag, hetzij een voorschot te betalen.

Voor hun wolaankopen hadden de Zuid-Nederlandse kooplui Engelse munten nodig; ze werden goede klanten bij de Engelse muntateliers waar ze de lichte penningen uit de Nederlanden of zilveren baren inwisselden tegen Engelse sterlingen. Zo komt het dat in de middeleeuwse ontvangstrekeningen van de Munt van Londen de namen van Ieperse en Brusselse handelaars broederlijk naast deze van Engelse klanten genoteerd staan. Bij hun terugkomst lieten zij hun surplus aan Engels geld niet steeds opnieuw omsmelten tot Nederlandse penningen, maar gaven ze er soms de voorkeur aan de vreemde munten op te potten tot de volgende reis. Het is dan ook niet verwonderlijk dat zich in de 13e-eeuwse muntschat die in 1908 tijdens de afbraak van een keldermuur in het huis nr. 32 van de Brusselse Stormstraat werd aangetroffen, niet minder dan 80.927 Engelse sterlingen bevonden.

Weldra groeide het besef bij de Nederlandse vorsten en kooplui dat aanzienlijke besparingen konden worden gerealiseerd door zelf en in eigen land sterlingen te slaan in plaats van ze in de Engelse muntateliers aan te kopen. Vanaf omstreeks 1270 sloegen ze dan ook, naast de gewone lichte penningen, munten ter waarde van één en twee sterling. De imitatiesterlingen hadden hetzelfde gewicht en gehalte als hun buitenlandse modellen. De beeldenaars waren op de voorzijde zeer gevarieerd: sommigen vertoonden net zoals de Engelse een aanziende koningsbuste of een variante hiervan, anderen toonden een geheel eigen beeldenaar. Op de keerzijde daarentegen werd het kruis met drie bolletjes tussen de armen vrijwel algemeen van het Engelse model overgenomen. Onder druk van de toenemende vraag naar hoogwaardig geld boette de sterling vanaf omstreeks het midden van de 14e eeuw aan belang in ten voordele van de zilveren groot die drie sterling waard was en van de gouden munten.

Marianne Danneel
Museumcoördinator

Bibliografie:

• T.H. LLOYD, The English wool trade in the Middle Ages, Cambridge, 1977
• J.H. MUNRO, Wool, cloth and gold. The struggle for bullion in Anglo-Burgundian trade (1340-1478), Brussel, 1973
• N.J. MAYHEW, Sterling imitations of Edwardian type, Londen, 1983
• IDEM, De sterling, in: Een munt voor Europa, Brussel, 1991, p. 91-96.

Hoewel ze vaak in het nieuws voorkomen, zijn de begrippen “koopkracht” en “inflatie” niet altijd gemakkelijk om te begrijpen. Daarom verschaft zaal 14 van het Museum van de Nationale Bank van België didactische uitleg over die thema’s. Hier is het prijsverloop van een aantal producten (brood, vlees, melk, bier en steenkool of olie) tussen 1860 en vandaag goed te volgen, zeker ten opzichte van de ontwikkeling van de gemiddelde uurlonen voor een arbeider. De vereenvoudigde tafelopstelling is daarmee goed te vergelijken met het gelijklopende principe van de consumptieprijsindex (CPI).

winkel

De consumptieprijsindex is een economisch hulpmiddel dat wordt gebruikt om de prijsveranderingen van een reeks goederen en diensten te observeren. Deze index wordt metaforisch de “boodschappenkorf” genoemd, omdat de geselecteerde goederen en diensten steeds belangrijk zijn voor het beheren van een huishoudbudget. Hij helpt ons om de hoeveelheid inflatie te meten. Inflatie is namelijk de algemene prijsverhoging van die gekozen producten gedurende een bepaalde periode.

Aangezien het niet mogelijk is de prijzen van alle producten in het oog te houden, moet er een weloverwogen selectie worden gemaakt. De goederen en diensten die het belangrijkst zijn voor de huishoudens, kunnen gemakkelijk worden geselecteerd met behulp van vragenlijsten en enquêtes over het consumptiegedrag van de gezinnen. Sommige van de geselecteerde items zullen bovendien zwaarder doorwegen in de index omdat ze belangrijker zijn of meer worden gebruikt. Zodra die classificatie klaar is, kan de observatie van de prijzen beginnen.

De eerste consumptieprijsindex in België dateert uit 1919 en werd ingevoerd door Joseph Wauters, minister van Arbeid, Industrie en Ravitaillering. Bij de publicatie van de index in 1920 bevatte hij slechts een kleine hoeveelheid goederen: 56 producten, waarvan de meeste eetbaar. In tegenstelling tot onze huidige index wogen alle goederen toentertijd voor dezelfde hoeveelheid door in de berekening. Ondanks dit gebrek aan nuances had de index toch reeds een praktisch doel, zijnde het handhaven van de koopkracht, dat is de mogelijkheid om bepaalde zaken aan te kopen met een bepaald bedrag. De koopkracht daalt als het vooropgestelde bedrag stijgt, behalve wanneer de lonen en uitkeringen ook toenemen.

Tafel van de prijsevolutie

De consumptieprijsindex is dus in het leven geroepen om onder meer de lonen en andere voordelen aan de kosten van levensonderhoud te kunnen aanpassen. Sinds 1919-1920 is dit doel niet veranderd, hoewel de index op zich wel duidelijk is geëvolueerd. De geselecteerde reeks goederen en diensten is overduidelijk vergroot: van 56 producten in 1919 naar 507 goederen en diensten in 2004. Bovendien kregen alle items in de korf een aangepaste weging die afhangt van hun belang voor het huishoudbudget. In 1994 werd een speciale variant van de index gecreëerd, de gezondheidsindex. Dit is eigenlijk een “light” versie van de boodschappenkorf, die de prijzen van olie, tabak en alcohol buiten beschouwing laat.

Vanaf dat moment was het enkel de gezondheidsindex die aanleiding gaf tot het verhogen van huur, lonen en uitkeringen. Deze lonen en uitkeringen worden in verschillende stappen geïndexeerd en dit enkel als de zogenoemde “spilindex” wordt overschreden. Dat is het geval wanneer het gemiddelde cijfer van de laatste vier gezondheidsindexen groter is dan het cijfer van de spilindex. Deze spilindex is dus eigenlijk een vooraf vastgelegde grens tot waar prijzen maximaal mogen stijgen alvorens er een indexatie van de lonen en uitkeringen nodig is.

Tot zover de theorie; uit praktisch oogpunt bekeken worden de prijzen van de boodschappenkorf elke maand geregistreerd, en dat in 65 representatieve steden in België. De verschillende prijsgemiddelden worden daarna uitgerekend. Uiteindelijk meet de index dus de mate van prijsvariatie ten opzichte van het referentiejaar 2004. Het jaarlijkse inflatiecijfer wordt dan berekend door de waarde van de jaar op jaar opeenvolgende boodschappenkorven te vergelijken. Dit cijfer wordt steeds uitgedrukt in een percentage dat het verschil aangeeft met de prijzen van twaalf maanden voordien.

Om het doel van de consumptieprijsindex te bereiken, moet er uiteraard een zo precies mogelijke simulatie worden gemaakt van de consumptie van huishoudens. Dit lijkt op het eerste gezicht vanzelfsprekend, maar is allerminst gemakkelijk te realiseren. Tot 2006 vond namelijk slechts om de vijf tot acht jaar een volledige update van de boodschappenkorf plaats. De index van januari 2006 heeft dan uiteindelijk enkele methodologische verschillen geïntroduceerd. Hier werden namelijk niet alleen maatregelen genomen om de veranderende kwaliteit van producten beter in rekening te brengen, maar er werd ook een tweejaarlijkse herziening ingevoerd, zodat nieuwe producten sneller hun weg naar de korf zouden vinden of nog een herweging kon plaatsvinden. Hoewel deze aanpassingen natuurlijk nooit het systeem waterdicht kunnen maken, helpen ze wel de representativiteit van de gezinsconsumptie te verhogen en de aandacht op nieuwe consumptiegoederen te vestigen. De index wordt nog steeds om de vijf tot acht jaar volledig herzien. Ten slotte blijft er nog slechts één element dat de representativiteit kan verlagen, namelijk dat de index geen rekening houdt met de gewoonte van mensen om een product waarvan de prijs stelselmatig hoog blijft, te vervangen door een goedkopere variant.

Naast die nationale indexen bestaat er nog een derde hulpmiddel om de koopkracht te volgen: de geharmoniseerde consumptieprijsindex (HICP). Deze werd ontwikkeld als een grootschalig economisch hulpmiddel in de Europese Unie, maar wordt vooral gebruikt binnen het eurogebied. Die index meet het prijsverloop op een geharmoniseerde manier. Tot 1997 liepen de nationale indexen van de verschillende landen op methodologisch vlak immers nogal uiteen. Elke individuele index had zijn eigen specifieke regels en gebruiken. De eerste nationale geharmoniseerde indexen werden dan gepubliceerd in 1997. Op basis hiervan kan Eurostat (het Bureau voor de statistiek van de Europese Unie) sindsdien een HICP van het volledige eurogebied of de volledige Europese Unie opstellen. Hierdoor is het dus mogelijk een beter inzicht te krijgen in de prijsstijgingen binnen de gekozen geografische afbakening. Dit is voor het Eurosysteem natuurlijk erg kostbare informatie om een gezamenlijke monetaire strategie uit te werken.

Cyrielle Doutrewe
Museumgids

Bronnen

• BROQUET H., VAN ROY P., Vocabulaire de l’économie en Belgique, Couleur livres, Bruxelles, 2007.
• CORNILLE D, “Een nieuwe nationale consumptieprijsindex en 10 jaar HICP”, in Economisch Tijdschrift, Vol. 2006, nr. 1, juni 2006, pp. 29 tot 43.
• EUROPESE CENTRALE BANK, Prijsstabiliteit: waarom is dat belangrijk voor jou?, ECB, Frankfurt, 2008.
• Indexcijfer van de consumptieprijzen (Belgium.be)
• Consumptieprijzen (FOD Economie, K.M.O., Middenstand en Energie)

museumtalks

U hoort het op www.museumtalks.be. De Chinese ingenieurstudent vertelt er honderduit over het theegeld dat hij in één van de vitrines van het NBB-museum aantrof. Voorwaarde is wel dat u Chinees begrijpt. Want, net zoals alle andere ‘museumtalkers’ geeft Chen uitsluitend commentaar in zijn eigen taal.

Museum Talks is een project van de Brusselse Museumraad. De musea van Brussel krijgen bezoekers van overal ter wereld over de vloer. Niet minder dan 140 van hen gingen op zoek naar hun favoriete voorwerp in hun favoriete museum; hun enthousiaste kijk op dit voorwerp kunt u in niet minder dan 25 verschillende talen op www.museumtalks.be beluisteren. Ideaal toch om eerst vanachter uw computer te zien en te horen wat er in de 43 Brusselse musea, die in de commentaren aan bod komen, zoal te beleven valt. U kunt de fragmenten ook downloaden en als alternatieve mp3-audiogids gebruiken.

Bij uw bezoek aan het NBB-museum kunt u op die manier niet alleen de commentaar van Chen Zhaoxi over het theegeld beluisteren, maar verneemt u ook waarom de Nederlandse computerspecialist Bas Gijsen de 16e-eeuwse wisseltafel eigenlijk heel actueel vindt en begrijpt u waarom Gundera Vavere-Mikuta uit Letland zich verbaast over de geldwaarde van de kleine kaurischelp. Het aanbod op www.museumtalks.be breidt nog voortdurend uit. Wordt dus zeker vervolgd!

Nieuwe munt van 2 euro

De nieuwste Belgische herdenkingsmunt van 2 euro is gewijd aan Louis Braille en aan de 200e verjaardag van zijn geboorte.

Louis Braille (1809 - 1852) is de uitvinder van het brailleschrift, het wereldwijde schrijf- en leesalfabet voor blinden en slechtzienden. In het binnenste gedeelte van de munt staat zijn portret afgebeeld met aan weerszijden de initialen L en B in het door hem bedachte schrift.

Het stuk is op de markt beschikbaar via de gebruikelijke kanalen, waaronder de loketten van de Nationale Bank in Brussel of in haar vestigingen.