Betalen is een alledaagse handeling. De wereld van de betalingen is de laatste tien jaar sterk veranderd (Internet, GSM).  De instrumenten werden gedematerialiseerd en geautomatiseerd.  Maar wat verstaat men onder betaalmiddelen?  Betaalmiddelen zijn, volgens Régis Bouyala, «ter beschikking van de economische subjecten gestelde transactiemiddelen [...] om de prijs van een goed of dienst te vereffenen of een schuld te voldoen»(1).

We kunnen twee grote groepen onderscheiden: chartaal geld en giraal geld. Chartaal geld is belichaamd in contanten, dat wil zeggen bankbiljetten en muntstukken. Giraal geld leidt tot een boeking op een rekening via cheque, overschrijving of bankkaart. De bankkaart, die in België aan het einde van de jaren zeventig opdook, maakt onder meer binnenlandse betalingen mogelijk dankzij de eenvoud in gebruik, de algemene aanvaarding ervan en de talrijke diensten die eraan verbonden zijn. Onlangs ontstond een derde groep, namelijk het elektronisch geld. Deze groep omvat de vooruit betaalde portemonnees waarvan de betalingen elektronisch worden geïnitieerd, verwerkt en ontvangen (via een chip).

Elektronisch betalen overlapt dan weer verschillende terreinen: de economie, het bankwezen, de informatica en de netwerken. In het Frans spreekt men in dat verband van «monétique», een samenvoeging van de woorden moné(taire) en (informa)tique. Die term wordt al sinds de jaren tachtig gebruikt en kan worden gedefinieerd als «het geheel van technieken in de elektronica, informatica en telematica waarmee [bancaire] transacties en overdrachten kunnen worden verricht (bankkaart, elektronische overschrijving, enz.)»(2).

Het betaalmiddel dat een meerderheid van de Europeanen het vaakst gebruiken, is de bankkaart. Het gebruik ervan loopt echter sterk uiteen van land tot land. In 2007 verrichtte een Europeaan gemiddeld 55 betalingen per jaar met een kaart, een Fin 153 en een Deen 160, terwijl een Pool er iets meer dan 10 uitvoerde. In Europa vindt 95 % van de binnenlandse (nationale) betalingen plaats via kaarten. De betalingen in de Benelux geschieden voornamelijk met debetkaarten (Maestro), terwijl in het Verenigd Koninkrijk kredietkaarten (die worden gehanteerd als kaarten met uitgesteld debet) het meest worden gebruikt.

Het in 2002 gestarte SEPA-project (Single Euro Payments Area) is erop gericht Europese girale betalingen in euro te uniformiseren. Eenendertig landen nemen eraan deel, namelijk de zevenentwintig landen van de Europese Unie, IJsland, Noorwegen, Liechtenstein en Zwitserland. Grensoverschrijdende overschrijvingen zijn het talrijkst. De kaarten Bancontact/Mister Cash worden het meest gebruikt voor binnenlandse bedragen.
De eerste betaalkaarten hadden de vorm van een plastic kaart met inscripties in reliëf. Dankzij de automatisering werden de kaarten vervolgens uitgerust met een magneetstrook. Voor de verwerking van de elektronische transacties werd toen gebruik gemaakt van het telefoonnet. In dat verband rezen echter nog vragen over de veiligheid. Deze kreeg haar beslag door de invoering van kaarten met een elektronische chip. EMV is trouwens een internationale standaard voor chipkaarten die vanaf 1997 werd nageleefd door de internationale netwerken Europay, Mastercard en Visa (vanwaar het letterwoord EMV).

Op de huidige bankkaarten zijn verschillende veiligheidskenmerken zichtbaar. De schikking van de kenmerken verschilt van kaart tot kaart. Op de voorzijde staat met name het kaartnummer (eindigend op de Luhn-sleutel), het IBAN-rekeningnummer (International Bank Account Number) en de elektronische chip. De achterzijde bevat onder meer de magneetstrook en de handtekening.

De kaart biedt twee diensten aan: betalingen en geldopnames.  Ze wordt steeds gebruikt in samenhang met een rekening waaraan de bedragen van de verrichte transacties worden onttrokken. De debetkaart is een magneetkaart waarmee een bankrekening rechtstreeks voor een bedrag kan worden gedebiteerd. Omgekeerd worden betalingen met een kredietkaart pas op de maandelijkse vervaldag van de rekening afgeschreven.
Er zijn vier belangrijke actoren bij een betaling met een kaart: de kaarthouder, de bank van de houder (vaak de bank die de kaart uitgeeft), de acceptant (degene die de betaling ontvangt) en de incasserende bank (die de transacties ter beschikking van de emitterende bank stelt).

In de wereld van het elektronisch betalen bestaan er twee soorten stromen van financiële transacties. De binnenlandse stromen zijn de transacties die in een land worden verricht door houders van kaarten uitgegeven door financiële instellingen van dat land. De internationale stromen, van hun kant, kunnen in twee categorieën vallen: de transacties die in een land worden verricht door houders van kaarten uitgegeven door buitenlandse banken of die welke in het buitenland worden verricht door houders van kaarten uitgegeven door banken van het land van herkomst. De transacties vinden dan plaats tussen de banken via internationale netwerken zoals Visa of MasterCard. 

Catherine Dauvister,
museumgids.

Bibliografie:
BOUYALA, Régis, Le monde des paiements, Parijs, 2005, Revue Banque Edition, coll. Techniques bancaires.
BOUYALA, Régis, Les paiements à l’heure de l’Europe et de l’e-paiement, Parijs, 2009, Revue Banque Edition, coll. Les essentiels de la banque et de la finance.
BRYON, Marie en VAN OVERSTRAETEN, Christophe, Van kaarten en automaten. 25 jaar elektronisch betalen in België, Banksys, 2004.
HALLEPEE, Didier, L’univers de la monétique : histoire, fonctionnement et perspectives, Parijs, 2009, Domptin, coll. Arc-en-Ciel. Economie.
HALLEPEE, Didier, SEPA : l’espace des paiements en euro, Parijs, 2009, Domptin, coll. Arc-en-Ciel. Economie.
SHERIF, Mostafa Hashem, Paiements électroniques sécurisés, Parijs, 2007, Presses polytechniques et universitaires romandes et GET, coll. Technique et scientifique des télécommunications.

(1) OUYALA, Régis, Le monde des paiements, Parijs, 2005, Revue Banque Edition, coll. Techniques bancaires, p. 21.
(2) HERIF, Mostafa Hashem, Paiements électroniques sécurisés, Parijs, 2007, Presse polytechniques et universitaires romandes et GET, p. 2.

Meer info

Brochure over de activiteiten van de Nationale Bank

Brochure “De Nationale Bank van België - Hoofdactiviteiten”

De Nationale Bank is betrokken bij het uitstippelen en uitvoeren van het monetair beleid van het Eurosysteem en bij het toezicht op het financiële systeem. In deze brochure, uitgegeven in april 2010, leest u er meer over.

Download de brochure over de activiteiten van de Nationale Bank

gebouw van de vroegere Union du crédit de Bruxelles

Het in 1872 opgetrokken gebouw van de vroegere «Union du crédit de Bruxelles» was al bijna 30 jaar niet meer toegankelijk voor het publiek. Na een bewogen geschiedenis van beschadiging, plundering en brand werd het gebouw uiteindelijk gered en gerestaureerd door de Nationale Bank, die er haar bibliotheek in onderbracht en het opnieuw openstelde voor het publiek.

De zeldzaamheid van de bancaire architectuur uit de XIXde eeuw draagt bij tot het bijzondere belang van de restauratie van het vroegere gebouw van de Union du crédit te Brussel door de Nationale Bank, onder supervisie van de Commissie monumenten en landschappen. Het gedeeltelijk beschermde gebouw aan de Warmoesberg 57 is vandaag toegankelijk voor bezoekers.

In 1872 voltooit architect Désiré De Keyser de bouw van deze bank. Het licht valt binnen via twee indrukwekkende glaskoepels, die het gebouw een lichte en gedurfde toets verlenen. Het pand wordt evenwel niet gespaard door de geschiedenis: het ondergaat tijdens zijn bestaan talrijke transformaties, tot het, vanaf medio de jaren 2000, uiterst minutieus en met veel aandacht voor het milieu wordt gerestaureerd.

Voor de decoratie werd vooral inspiratie geput uit de gotiek. De voor die periode typische combinatie van ijzer en glas oogt erg gracieus en draagt bij tot de charme van het pand dat vandaag onderdak biedt aan de bibliotheek van de Nationale Bank, een van ’s lands belangrijkste bronnen van economische informatie, die zopas haar honderdste verjaardag heeft gevierd. De restauratie werd bekroond met de vervaardiging van een monumentaal wandtapijt door Pieter Vermeersch. Naar aanleiding van de opening van het gebouw organiseert de Nationale Bank overigens een tentoonstelling van een dertigtal werken uit haar collectie hedendaagse Belgische kunst, rond het thema licht: (De)light.

Bibliotheek van de Nationale Bank van België.
Warmoesberg 57
1000 Brussel

Toegankelijk van maandag tot vrijdag tussen 10 en 17 uur

Geleide bezoeken mogelijk op aanvraag (€2,50 per persoon): 
art@nbb.be
02 221 40 89

Bekijk de film over de restauratie

arbeidsmarkt

Zowel bij ons als in tal van andere landen in de wereld vormen de toestand en de ontwikkeling van de arbeidsmarkt een zeer netelig thema. Het derde seminarie van de Nationale Bank voor leerkrachten economie van het secundair onderwijs in de maand oktober eerstkomend zal een algemeen overzicht schetsen van de Belgische arbeidsmarkt, de werking ervan en de verschillende deelnemers aan die markt.

Zo wordt tijdens het seminarie de betekenis verduidelijkt van begrippen als de werkgelegenheids- en werkloosheidsgraad, de doelstellingen van de Lissabon-strategie, de loonnorm, enz., en wordt de berekeningswijze ervan uitgelegd. Deze toelichting berust op concrete gevallen: de impact van de crisis op de arbeidsmarkt, de inschakeling van jongeren in het arbeidsproces en de schok van de vergrijzing. Dat alles zal worden geïllustreerd aan de hand van cijfers, met de nadruk op de situatie van België in de Europese context.

Het seminarie is bedoeld om zowel de theoretische kennis te verbeteren als een duidelijker inzicht te verschaffen in de sociaal-economische realiteit van de arbeidsmarkt. Het zal ten slotte de verwerking en het gebruik van de beschikbare statistieken vergemakkelijken.

Het volledige programma en het inschrijvingsformulier zijn beschikbaar op de website www.nbbmuseum.be > lerarenkamer.

Seminarie over de arbeidsmarkt

Auditorium van de Nationale Bank van België
Warmoesberg 61
Brussel
Op woensdag 6 oktober 2010, van 13u30 tot 17u
Broodjes en koffie vanaf 12u30

Katangakruisen

Onlangs vierde de Democratische Republiek Congo de vijftigste verjaardag van haar onafhankelijkheid. Van deze gelegenheid maken we gebruik om een specifiek object te bespreken uit Katanga, de meest zuidelijk gelegen provincie van de Republiek: het koperen kruis.

Sinds jaar en dag heeft Katanga kunnen profiteren van een speciaal prestige dankzij zijn rijkdom aan ertsen. Vooral zijn kopermijnen zijn steeds erg gerenommeerd geweest. Deze worden al lang geëxploiteerd. Vanaf de 16de eeuw bijvoorbeeld werd er koper uitgevoerd naar de kust van Angola en vandaar zelfs tot in Europa. Vroeger was het delven en het smelten van koper het voorrecht van het besloten gilde van «de kopervreters», dat deel uitmaakte van een geheim genootschap of bwanga. Zijn leden waren de enigen die kopererts mochten delven en bewerken. De productie van het kostbare metaal werd omgeven door rituelen, beroepsgeheimen, tradities en magie. Het beroep van smelter droeg een stempel van prestige en sacraliteit. Vooraleer men mocht werken met koper, moest men eerst toegelaten en daarna geïnitieerd worden in het gilde.

Source: Réseau Documentaire International sur la Région des Grands Lacs africains, http://www.grandslacs.net/

De ontginning van het kopererts gebeurde tijdens het droge seizoen, rond midden mei. De Ouderen, de verantwoordelijken van de groep, kondigden het begin van de oogst aan met de woorden «laten we koper vreten». Zij waren het ook die de controle hadden over de productie en de verdeling van de kruisen. Vrouwen en kinderen verwijderden het malachiet (basisch kopercarbonaat, donkergroen gekleurd, verweerd kopererts van bladerige of dichte structuur) uit de bodem, terwijl de mannen met een houweel diepe putten, soms zelfs tot 35 meter diep, groeven om het kostbare erts te ontginnen. De ontginning duurde drie maanden. Het erts werd daarop verhit en gereduceerd in tijdelijke of permanente hoogovens gemaakt uit klei van de talrijke Katangese termietenheuvels. In de hoogovens werd gestookt met houtskool of brandhout en voor ventilatie werden blaasbalgen van antilopenhuid gebruikt. De raffinage en het smelten van koper gebeurde in een andere oven. Gesmolten koper werd via een greppel naar een gietvorm geleid die met de vingers in het zand waren getrokken. De baren hadden de vorm van het Andreaskruis en dat verklaart meteen ook hun populaire naam «Katangakruisen». De ontginning van koper door «de kopervreters» zette zich door tot in 1903. Daarna kwam de koperontginning in handen van de Union Minière du Haut-Katanga – later herdoopt tot Gécamines, de Générale des Carrières et des Mines. Toch zijn er ook vandaag de dag nog een paar traditionele «creuseurs» of ontginners.

Eeuwenlang hebben de kruisen in verschillende Centraal-Afrikaanse gemeenschappen gediend als betaalmiddel en als wisselgeld. Ze waren bijna evenveel waard als ivoor. Toch hebben de kruisen altijd meerdere functies en symbolische betekenissen gehad. Ze deden niet alleen dienst als geld maar ook als grondstofreserve. Ze waren daarnaast ook een teken van waardigheid en macht. Hun vorm en stijl varieerde naargelang de zone, het koninkrijk of het gezagsgebied waar ze gemaakt waren. Zo kon men aan de verspreiding van de kruistypes zien tot waar het machtsgebied van de verschillende koninkrijken zich uitstrekte. De eerste koperen kruisen verschenen rond de 13de eeuw in graven in het zuiden van het huidige Katanga, tegelijkertijd met kauris en glazen parels die ook als betaalmiddel werden gebruikt. Een groot kruis werd op de borst van de overledene gelegd. Vanaf de 14de eeuw, zien we dat de kruisen in de tombes nog maar enkele centimeters groot zijn en vanaf de 18de eeuw verdwijnen ze helemaal. Ze worden dan vervangen door de kauris en de parels in glaspasta. In de loop van de 18de en de 19de eeuw gebruikten de koperproducerende regio’s de kruisen voor het betalen van hun belasting aan het Koninkrijk Lunda. Dit Afrikaanse rijk besloeg een groot gebied bestaande uit het huidige Katanga, het noorden van Zambia en het oosten van Angola.

Katangakruis

Vanaf het einde van de 19de eeuw en het begin van de 20ste eeuw werden de kruisen ook voor het dagelijkse betaalverkeer gebruikt, evenals voor bruidsschatten. In feite betekende het huwelijk van een dochter een verlies van arbeid voor de familie van de vrouw. In ruil werden daarom kruisen aangeboden. Een vrouw was een groot kruis waard, eventueel aangevuld met een of meerdere kleine kruisjes als zij opmerkelijke kwaliteiten had! In de loop van de 20ste eeuw kregen ze ook nog medische kracht toegedicht en werden ze gebruikt als geneesmiddel of als teken van waardigheid. Net na de onafhankelijkheid van Congo (30 juni 1960) wilde ook Katanga meer autonomie. De provincie scheurde zich na een staatsgreep af van de rest van het land. De Katangakruisen werden tijdens de korte periode van onafhankelijkheid (1960-1963) van de regio gebruikt als officieel embleem. De Nationale Bank van Katanga gaf ook muntstukken uit met de kruisen als beeldenaar.

Vlag van de onafhankelijke staat Katanga

Bepaalde lokale betaalmiddelen zoals de Katangakruisen trokken de aandacht van buitenlanders, zowel kolonisten als handelaars. Ze wilden vaak het lokale geld controleren en probeerden het te gebruiken tot hun eigen voordeel. In de 19de eeuw werden de kruisen bijvoorbeeld gebruikt door de grote Arabische koopmannen op hun handelsroutes naar Kenia aan de oostkust van Afrika.

Laura Pleuger,
Museumgids

Bibliografie:

• COQUET M., 1995. De l’anthropologie de l’art. Journal des africanistes, tome 65, fascicule 2: p. 229.
• KUHN G. en RABUS B., 2009. Geld ist, was gilt, München, Staatliche Münzsammlung München: p. 38.
• LEKIME F., 1966. Katanga pays du cuivre, Verviers, Gérard: 208 p.
• RIVALLAIN J., 1985. Paléomonnaies africaines: formes et fonctions. Actualité scientifique. Bulletin de la Société préhistorique française, tome 82, n° 9: pp. 265-269.
• RIVALLAIN J., 2001. Monnaies d’Afrique: visions africaines et visions européennes. Revue numismatique,
  6e série, tome 157 : pp. 121-130.

De munt draagt op de nationale zijde het officiële logo van het voorzitterschap (de letters “eu” en “trio.be”), de drietalige landsaanduiding en het inschrift “BELGIAN PRESIDENCY OF THE COUNCIL OF THE EU 2010″.

De nieuwe uitgifte is op de markt beschikbaar via de gebruikelijke kanalen, waaronder de loketten van de Nationale Bank in Brussel of in haar vestigingen.

Meer info

De Museumprijs werd in 2006 in het leven geroepen en bekroont ieder jaar uit elk gewest een instelling die ernstige inspanningen ondernam om haar publiek te verruimen, te diversifiëren en bij de werking te betrekken. De klemtoon wordt vooral gelegd op activiteiten die mikken op minder voor de hand liggende doelgroepen als kinderen, allochtonen, senioren en gehandicapten.
De jury stelde vast dat het NBB-Museum in 2009 niet minder dan 29 365 bezoekers lokte. Ook de uitgebreide pedagogische middelen die worden ingezet en het dynamisme, dat o.m. blijkt uit de actieve deelname aan alle initiatieven van het Brusselse Museumnetwerk, ontsnapten niet aan zijn aandacht.

Het Filmmuseum, dat tegenwoordig “Cinematek” heet, werd bekroond met de Museumprijs 2010 voor het Brussels Gewest. Het NBB-Museum mag terecht fier zijn op zijn nominatie, want het verkeert met het Magritte Museum, het Museum Van Buuren en zijn tuinen, en het Horta Museum in erg mooi gezelschap. Dat het publiek vooral voor het NBB-Museum heeft gestemd, is een mooie beloning voor al het werk en enthousiasme dat de hele ploeg erin investeert.

We willen jullie dan ook hartelijk bedanken voor jullie massale stemmen en hopen jullie ook in de toekomst van dienst te kunnen zijn.

Van Valsche munters, gravure in J. De Damhoudere, Practycke in criminele saken, 1555

Valsmunterij – onder deze overkoepelende term wordt buiten het namaken van munten ook het vervalsen van biljetten en andere betaalmiddelen verstaan – is iets van alle tijden. Nog voor er sprake was van munten werden de toen gangbare betaalmiddelen nagemaakt; en kort na het ontstaan van de eerste munten in de zevende eeuw voor Christus doken ook al de eerste vervalsingen op. In sommige periodes nam die valsmunterij epidemische vormen aan, veelal omdat er van staatswege te weinig munten in omloop waren.

In de eerste eeuw na Christus, waren er in het Romeinse Rijk bijvoorbeeld heel wat onofficiële munten in omloop die het gebrek aan officiële munten moesten compenseren. Een ander voorbeeld van een periode waarin valsmunterij wijdverspreid was, is de tweede helft van de negentiende eeuw in de Verenigde Staten van Amerika. Bij het begin van de Burgeroorlog in 1861 werd geschat dat ongeveer de helft van de biljetten in omloop vals waren. Er kwam pas een einde aan deze massale namaak toen de overheid de geheime dienst oprichtte, om de fraude op grote schaal te bestrijden. Op het einde van de negentiende eeuw was deze grootschalige valsmunterij in de Verenigde Staten nagenoeg verdwenen.

De valsmunters betrapt, gravure naar een houtsnede van R. Brend amour, in: De Belgische Illustratie, 1868

Valsmunters kunnen gedreven worden door uiteenlopende motieven. Een eerste voor de hand liggend motief is hebzucht. Meer nog dan het namaken van munten, kan het vervalsen van biljetten immers op korte tijd heel wat winst opleveren. Een minder voor de hand liggende beweegreden kan ijdelheid zijn. Er zijn verschillende voorbeelden gekend van valsmunters die zich toelegden op het namaken van antieke munten voor de verkoop aan muntverzamelaars en zelfs geheel fictieve munten sloegen om hun kunnen te illustreren. Een derde motief ten slotte, kan politiek van aard zijn.

Zo zijn er verschillende voorbeelden gekend van machthebbers die uit financiële noodzaak munten uit minderwaardig metaal lieten slaan en hen voor echte gouden of zilveren munten lieten doorgaan. Een bekend voorbeeld is Frederik de Grote (°1712-1786) die munten liet slaan met een veel te hoog kopergehalte die door een chemische truc een mooi, zilverkleurig uiterlijk kregen. Een meer perfide politiek motief is het op grote schaal vervalsen van het betaalmiddel van een vijandige staat, met als doel destabilisering. De bekendste voorbeelden hiervan zijn de operaties “Andreas” en “Bernhard” van Nazi-Duitsland. Beide operaties richtten zich op het op grote schaal namaken van het Britse pond. Operatie “Andreas” had tot doel de Britse markt te overspoelen met valse ponden om zo het vertrouwen in de munt te doen kelderen, en een hyperinflatie te creëren. In 1942 veranderde de opzet van het plan en veranderde de naam in operatie “Bernhard”. Het voornaamste doel was niet langer de destabilisatie van Groot-Brittannië, maar wel de Duitse troepen van extra financiële middelen te voorzien. In totaal slaagde men er in om miljoenen biljetten na te maken, waarvan ongeveer een miljoen van zo’n kwaliteit dat ze nauwelijks van de echte biljetten te onderscheiden waren. Hoewel lang niet alle biljetten ook effectief verspreid werden, wordt toch geschat dat in 1944 ongeveer één op twintig Britse pondbiljetten vals was. Op het Europese vasteland lag dit percentage wellicht aanzienlijk hoger, omdat de valse ponden uiteindelijk vooral daar verspreid werden voor de aankoop van goud, oorlogsmateriaal en levensmiddelen voor de Duitse troepen. Het was dan ook vooral op het continent dat het vertrouwen in het Britse pond ondermijnd werd en veel minder in Groot‑Brittannië zelf, zoals aanvankelijk nochtans de bedoeling was.

Dwangarbeid als strafmaat voor valsmunterij op het biljet van 100 Belgische frank van het type Beyaert (1978-1996)

Zoals het laatste voorbeeld aantoont, kan valsmunterij heel wat schade berokkenen. Niet alleen op individueel vlak – bijvoorbeeld een handelaar die merkt dat hij betaald is met waardeloze biljetten – maar zeker ook op macro-economisch vlak. Valsmunterij op grote schaal ondermijnt het vertrouwen in de nationale munt. In 1888 bijvoorbeeld veroorzaakte een golf vervalsingen in Frankrijk zo’n paniek dat de echte biljetten moesten ingetrokken worden. Het namaken van betaalmiddelen wordt dan ook van oudsher streng bestraft. In de Middeleeuwen stond valsmunters de doodstraf te wachten: ze werden levend gekookt of kwamen terecht op de brandstapel. Hoewel die zware straffen definitief tot het verleden behoren, wordt valsmunterij nog steeds zwaar bestraft. Op het namaken van euromunten staat een gevangenisstraf van vijf tot tien jaar ; het vervalsen van eurobiljetten wordt zelfs met opsluiting van vijftien tot twintig jaar bestraft. Ook medeplichtigen die helpen de valse munten of biljetten in omloop te brengen, hangt dezelfde straf boven het hoofd. Wat velen niet weten, is dat zelfs diegenen die zelf vals geld ontvangen hebben en dit opnieuw proberen uit te geven, strafbaar zijn en een boete riskeren.

De Europese Centrale Bank die de uitgifte van de eurobiljetten coördineert, focust echter niet enkel op een strenge bestraffing van valsmunterij, maar legt ook sterk de nadruk op preventie.

Leen Bultinck,
museumgids

Bibliografie

• MALKIN, L., La guerre des faux-monnayeurs. Le complot des faussaires nazis et les déportés du block 19, City Editions, Paris, 2007, p. 178
• KAUCH, P., Les Faux-Monnayeurs,in: NBB-BNB personeelstijdschrift, 1960-1961

Margaretha van Oostenrijk, detail glasraam Sint-Goedele en Sint-Michiel

Wanneer we terugkijken naar de portretten die de Belgische bankbiljetten gesierd hebben, zien we dat we moesten wachten tot de Eerste Wereldoorlog voor de eerste realistische portretten opdoken. Het waren vooral leden van de Belgische dynastie, die als pattriotisch eerbetoon en als afschrikking voor valsmunters moesten dienen. Naderhand kwam ook stilaan de categorie van de beroemde historische figuren aan bod.  Zij fungeerden als een soort van ambassadeurs van het land.

Behalve de koningen werd geen enkel personage nog tijdens zijn leven op een bankbiljet vereeuwigd. Aan de keuze gingen steeds lange discussies vooraf binnen de zogenaamde biljettencommissie van de Nationale Bank. Zowel de levenswandel, de verdiensten als de faam van de personen werden onder de loep genomen. Er werd niet alleen gestreefd naar een geografisch en communautair evenwicht, maar de personages moesten ook voldoende bekend zijn en geen wandaden op hun kerfstok hebben. Cultuur en wetenschap scoorden het best: veertien kunstenaars en drie wetenschappers hadden hun vaste stek op een bankbiljet. Vrouwen werden hierbij echter compleet over het hoofd gezien. Naast de Belgische koninginnen heeft slechts een vrouwelijk personage een plaats gekregen op een biljet. Margaretha van Oostenrijk stond afgebeeld op de keerzijde van het 500 frank-biljet dat gewijd is aan Bernard (ook wel Barend) Van Orley. Ze is dan ook niet de eerste de beste vrouw.

Margaretha van Oostenrijk (Brussel 1480- Mechelen 1530) werd vanaf haar geboorte door haar vader Maximiliaan van Oostenrijk ingezet als een waardevolle pion in het Europese politiek schaakspel. Ze was de dochter van Maximiliaan van Oostenrijk en zijn echtgenote Maria van Bourgondië. Door haar Habsburgse en Bourgondische erfenis was ze een erg begerenswaardige partij. Toen Margaretha amper twee jaar oud was, huwelijkte haar vader haar uit aan de Dauphin, de latere Karel VIII. Ze werd naar het hof te Amboise gevoerd, waar ze een Franse opvoeding kreeg. In 1491 werd ze echter verstoten door haar verloofde, die in Anna van Bretagne een lucratievere huwelijkspartner zag. Maximiliaan liet zich niet ontmoedigen en koppelde zijn dochter aan de Spaanse troonopvolger, Juan van Castilië. Het werd een dubbelhuwelijk, want zijn zus Juana huwde met Filips de Schone, de broer van Margaretha. Juan overleed nog datzelfde jaar. Hoewel Margaretha niet echt gewonnen was voor een derde huwelijk, trouwde ze in 1501 toch met Philibert II van Savoye. Omdat haar man niet echt geïnteresseerd was in politiek, nam ze quasi al zijn bestuurstaken op zich. Ook dit huwelijk was geen lang leven beschoren, in 1504 stierf Philibert. Margaretha zou tot haar dood de weduwekap, die ook te zien is op het biljet, blijven dragen.

500 frank-biljet van Orley, verso

Het is duidelijk dat het eerste deel van Margaretha’s leven nogal woelig te noemen is. Het gaf haar wel het enorme voordeel dat ze een zeer uitgebreide kennis had van de Europese hoven,  ze had een goed oog op de  internationale politiek. Bovendien had ze ook een uitgebreide talenkennis opgebouwd, want naast het Frans en het Latijn was ze ook het Castiliaans machtig. 

Margaretha van Oostenrijk in Dits die excellente cronike van Vlaenderen, 1530

Na de dood van haar broer (1506) nam Margaretha van Oostenrijk de opvoeding van haar neefjes en nichtjes op zich. Zo kwam ook de latere Keizer Karel onder haar hoede. Als voogd van Karel kreeg zij het bewind van de Nederlanden in handen. Een van Margaretha’s belangrijkste verwezenlijkingen was de verkiezing van Karel als Maximiliaans opvolger voor de keizerskroon.  De landvoogdes was ook niet te beroerd om zelf aan de onderhandelingstafel plaats te nemen. Zo slaagde ze er in 1529 in om vrede te sluiten met de Franse koning  (Vrede van Kamerijk, 31 juli 1529). Margaretha was niet de enige straffe dame aan de onderhandelingstafel, aan de overzijde nam Louise van Savoye, koningin-moeder van de Franse koning plaats. Daarom wordt deze vrede ook wel eens de Damesvrede genoemd. Het belang ervan valt niet te onderschatten.  De Habsburgers moesten definitief hun aanspraak op het hertogdom Bourgondië laten varen. Opnieuw werd bevestigd dat Artesië en Vlaanderen onttrokken zouden worden aan de macht van de Franse koning. Hier werd de latere Frans-Nederlandse grens voorbereid.

Margaretha van Oostenrijk was naast een raspolitica ook de patrones van heel wat kunstenaars. Het is dan ook om die reden dat de landvoogdes staat afgebeeld op de keerzijde van het biljet met Bernard Van Orley. Hij was immers hofschilder van de Habsburgers.  Het Mechelse hof was de place to be voor alle humanisten en Renaissance kunstenaars. Zo ontmoette Bernard Van Orley er onder andere Albrecht Dürer en zag hij er de tekeningen van Jacopo de Barbari, de vorige hofschilder van de Habsburgers. 

Het 500 frank-biljet met Bernard Van Orley en Margaretha van Oostenrijk werd uitgegeven vanaf 2 juli 1962 en behoorde tot de reeks die gewijd was aan 16de-eeuwse wetenschappers en kunstenaars. Met deze reeks werden voor het eerst de hoofdkleuren van de Belgsiche biljetten vastgelegd: groen voor 5000 frank, bruin voor 1000 frank, blauw voor het biljet van 500 frank en rood voor 100 frank. Er volgde ook een druktechnische verandering: de offsettechniek werd gebruikt voor het drukken van de achtergrond op voor-en keerzijde.

500 frank-biljet van Orley, recto

Voor het ontwerp van de hele reeks werd beroep gedaan op de Italiaanse grafische artiest Florenzo Marino-Bessi, een specialist in het maken van maquettes voor bankbiljetten. Voor het portret van Van Orley baseerde hij zich wellicht op een 16de-eeuwse gravure van Filips Galle. Op de voorzijde zien we het portret van Bernard Van Orley links geflankeerd door het wapenschild van Brussel (een drakendodende Sint-Michiel). Het hoofd van koning Boudewijn doet dienst als watermerk. Op de achterzijde zien we het portret van Margaretha van Oostenrijk. Het is gebaseerd op een portret van hofschilder Van Orley. Een replica van dit werk bevindt zich momenteel in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in Brussel. Op de achtergrond zien we het Hof van Savoye, het paleis van de landvoogdes en een van de eerste Renaissance gebouwen in de Nederlanden.

Katrien Costermans
Museumgids

Bronnen:

• CD-Rom, Het Belgische bankbiljet, Museum NBB, 2001.
• DE IONGH, J.,  De hertogin. Margaretha van Oostenrijk, hertogin van Savoye (1480-1530), Amsterdam, 1981.
• Nationale Bank van België, De fraaie frank. Belgische munten en biljetten sedert 1830, Brussel, 1989.
• TE BOEKHORST, B., DANNEEL, M. en RANDAXHE, Y., Adieu frank:  Het boeiende verhaal van België en zijn geld, Tielt, 2001.