Krokuskriebels wil niet alleen de ouders, maar ook de kinderen, doen kennis maken met verschillende musea. Daarom nodigen 97 musea in Vlaanderen en in Brussel iedereen uit om vanaf zaterdag 18 tot en met zondag 26 februari hun collectie te ontdekken. Hierbij zal vooral de focus gelegd worden op een aanpak die het jonge publiek (6-9 jaar) aanspreekt.

In het NBB-museum krijgen de kinderen tijdens de krokusvakantie de kans om de plaats in te nemen van de gouverneur van de Nationale Bank. Daarnaast worden ze gevraagd hun creativiteit boven te halen bij het ontwerpen van een nieuwe munt. Dit alles als onderdeel van de speurtocht die de kinderen als een ware detective moeten ondernemen doorheen de verschillende zalen van het museum. Zowel de toegang als de deelname aan Krokuskriebels zijn gratis. Waarom nog aarzelen?

De geschiedenis leert dat geen enkele financiële crisis opgelost is geraakt door de geldpers te laten draaien. De assignaten die tussen 1789 en 1796 in omloop waren in Frankrijk en in de door de Franse Revolutionairen bezette gebieden zijn daar een goed voorbeeld van. In zaal 4 van het museum zijn enkele exemplaren tentoongesteld, waaronder een assignaat van 10 000 frank uit 1795. Dat papieren geld was oorspronkelijk in omloop gebracht voor de aankoop van door de staat geconfisqueerd kerkgoed maar na enige tijd golden assignaten ook als wettig betaalmiddel. De uitgifte ervan verliep echter ongecontroleerd, waardoor een ernstige inflatiecrisis uitbrak.

Op het einde van het Ancien Régime maakte Frankrijk een zware financiële crisis door. Het volk leed honger, de staatsschuld was torenhoog en het faillissement dreigde voor het koninkrijk. De Revolutie loste niets op. In deze economische omstandigheden werd het assignaat in het leven geroepen. In 1789 riep koning Lodewijk XVI de Staten-Generaal bijeen om een oplossing voor de crisis te bedenken. Op deze Staten-Generaal werd een Assemblée constituante, een grondwetgevende vergadering, opgericht ; dat orgaan kreeg de opdracht een middel te vinden om de staatsschuld te delgen. De Assemblée constituante besliste het belastingstelsel van het Ancien Régime af te schaffen, dat ervaren werd als een onderdrukking van het volk. Onder het Ancien Régime werden veel belastingen geheven die bijzonder ongelijk verdeeld waren en dat leidde tot onlusten en opstand.

Gedeputeerde Charles-Maurice de Talleyrand, die tevens bisschop van Autun was, formuleerde het voorstel om alle kerkelijke goederen te seculariseren. Het ging daarbij om een bijzonder grote hoeveelheid goederen, die in hoofdzaak gebouwen en landbouweigendommen omvatten, waarvan de totale waarde Assignaten : geld van de Franse Revolutie Vanaf januari 1792 werden assignaten uitgegeven in sols of sous (1 pond = 20 sous). op 2 à 3 miljard pond geschat werd. De Nationale Vergadering besliste om het geconfisqueerde kerkgoed bij opbod te verkopen. Het principe was eenvoudig : wie een geseculariseerde kerkelijke bezitting wilde kopen, kon dat alleen maar doen in ruil voor assignaten die vooraf gekocht moesten worden. Deze assignaten leken sterk op schatkistbons. De waarde van dat papieren geld werd gewaarborgd door deze nationale domeinen, die dus als onderpand aan dat geld werden toegewezen of ‘geassigneerd’. Op deze manier kon er rechtstreeks geld in de staatskas vloeien, dankzij de leningen van particulieren die een interest van 5 % opleverden, zonder op de daadwerkelijke verkoop van de goederen te moeten wachten.

Vanaf januari 1792 werden assignaten uitgegeven in sols of sous (1 pond = 20 sous).

De eerste assignaten werden in december 1789 gemaakt. Daarvoor werd toen de Caisse de l’Extraordinaire opgericht. Haar opdracht bestond erin dit papieren geld uit te geven en de opbrengst van de verkoop van de geconfisqueerde kerkelijke bezittingen te innen. De Caisse gaf een eerste reeks assignaten uit voor een bedrag van 400 miljoen pond. De eerste assignaten werden uitgedrukt in pond en uitgegeven in biljetten van hoge bedragen (200, 300 en 1000 pond), waardoor ze moeilijk voor andere transacties gebruikt konden worden. Zodra de assignaten opnieuw in handen kwamen van de staat, moesten ze worden vernietigd. In de Nationale Vergadering bestond van meet af aan wel discussie over de biljetten. Sommige gedeputeerden vreesden dat er te veel assignaten in omloop gebracht zouden worden ten opzichte van de waarde van de nationale goederen. Die ongerustheid werd gevoed door de herinnering aan het bankroet van het systeem van Law …

Vanaf 1795 werden assignaten uitgedrukt in frank (de nieuwe munteenheid ter vervanging van het pond)

Op 17 april 1790 besloot de regering, die nog steeds in grote geldproblemen verkeerde, tot een wettelijke koers voor het assignaat en verlaagde ze de rente van 5 % tot 3 %, alvorens die volledig af te schaffen. Zo werden assignaten echt papiergeld. Daarbovenop vernietigde de staat niet langer de gerecupereerde assignaten. Jacques Necker, de minister van Financiën en fervent tegenstander van papiergeld, was fel gekant tegen de beslissing om van de assignaten een wettig betaalmiddel te maken en diende in september zijn ontslag in. De Nationale Vergadering en de regering zetten hun plannen echter door en brachten nog meer assignaten in omloop. Ter ondersteuning van de assignaten verplichtte de regering handelaars bijvoorbeeld dat papieren geld te aanvaarden en verbood ze de omwisseling van assignaten tegen edelmetalen. Nog een probleem met dit papiergeld was dat het gemakkelijk te vervalsen viel. Onder meer Engeland bracht, als grote vijand van Frankrijk, vervalste assignaten in omloop, met de bedoeling de Fransen in de war te brengen. Al snel werden van zowat overal valse assignaten aangeboden. In een mum van tijd kwam heel het systeem onder druk en de Franse staat moest nog meer biljetten in omloop brengen om de hoge kosten te kunnen betalen van de oorlog die hij in 1792 tegen Oostenrijk begonnen was. Deze oorlog was de eerste in een hele reeks van internationale crises tussen het revolutionaire Frankrijk en de rest van Europa.

Door die overvloed aan assignaten kreeg Frankrijk af te rekenen met hyperinflatie. Alleen al tussen 1790 en 1793 verloor het assignaat 60 % van zijn waarde. Op zeven jaar tijd vertwintigvoudigde de Revolutie de geldhoeveelheid van het land. Bij deze overmaat aan assignaten garandeerden de door de staat geconfisqueerde kerkelijke goederen niet langer hun waarde en verminderden die biljetten bijgevolg ook in waarde. In 1796 waren er assignaten in omloop voor een totaalbedrag van 45 miljard pond, terwijl de geraamde hoeveelheid kerkelijke goederen 2 tot 3 miljard bedroeg. In een dergelijke inflatoire situatie waren deze biljetten waardeloos. In februari 1796 verbrandde het Directoire symbolisch de compleet waardeloos geworden assignaten en de drukplaten ervan op de place Vendôme en verving ze door een nieuw biljet : het territoriaal mandaat. Dit territoriaal mandaat onderging hetzelfde lot als de assignaten, maar verloor zijn waarde nog veel sneller. Een jaar later was het al verdwenen en nam de klinkende munt zijn plaats weer in.

Van het assignaat werd verwacht dat het de staatsschuld zou wegwerken, maar niets was minder waar : het maakte de financiële crisis alleen maar erger. Toch was het assignaat niet voor iedereen een mislukking. Het gaf niet alleen Frankrijk de mogelijkheid de oorlog van 1792 te financieren, maar bood Franse boeren ook de kans gronden aan te kopen die zij anders nooit hadden kunnen verwerven. Dat was te danken aan dit in waarde dalende papiergeld en aan de mogelijkheid om de betaling in termijnen uit te voeren.

LAURIE DE MARÉ
MUSEUMGIDS

Bibliografie:

• Florin AFTALION, L’économie de la Révolution française, Quadrige/Presses Universitaires de France, 1996.
• Jean LAFAURIE, Les assignats et les papiers-monnaies émis par l’Etat au XVIIIe siècle, Le Léopard d’Or, Paris, 1981.
• Jean MORINI-COMBY, Les assignats: révolution et inflation, Paris: Nouvelle librairie nationale, 1925.
• Revue “NUMISMATIQUE & change”: Le billet: une collection passionnante à la portée de tous, Seiten 37 bis 43.

Lichtfestival

 Het museum hielp mee aan de realisatie van het kunstproject 3times4 in het kader van het Lichtfestival dat zich momenteel (van 26 tot 29 januari 2012) in Gent afspeelt. De initiatiefneemster van dit project, Laura Maes, gebruikt beeld en geluid om het gebouw in de kijker te plaatsen dat vroeger het weeshuis van de kulders of ‘blauwe lijvekes’ was en dat later het agentschap van de NBB geworden is. Een opvallend beeld op de gevel is het biljet van 500 frank van het type Constantin Meunier waarop het portret van de beeldhouwer vervangen is door een jongetje in het blauw. Een jeugdige toets voor een oud gebouw. (http://www.lichtfestivalgent.be/nl/parcours/laura-maes-kask).

Marmermuseum

Het tweede project waaraan het NBB-museum zijn medewerking verleende, is te zien in het Marmermuseum (Musée du Marbre) in Rance. Daar loopt nog tot 30 maart 2012 de tentoonstelling Histoire des monnaies d’Euro(pe). Je ziet er onder meer alle deviezen terug die voor de introductie van de euro in omloop waren (Belgische franken, Italiaanse lires, Griekse drachmen, enz.) (http://www.portail.wallonie.museum/fr/museum.php?id=218&do=events). Maar je vindt er ook een antwoord op de vraag naar de oorsprong van het geld.

In het museum van de Nationale Bank liggen twee oude biljetten: gegraveerd papier met zwarte letters en cijfers op een simpele, witte achtergrond. Gemaakt in de Imprimerie Royale, met watermerk Billet de Banque.

Bankbiljet van 10 livres tournois van 1719 in het museum

Het verhaal dat achter dit biljet schuilt staat echter in contrast met de eenvoud ervan: het is een fascinerend, verbazingwekkend actueel verhaal, dat ook aantoont dat mensen niet zo snel leren uit vroeger gemaakte fouten.

Het object van de maand handelt over de biljetten van Law.

John Law was een Schot, geboren in Edinburgh in 1671, zoon van een goudsmid die ook aan bankzaken deed, niet ongebruikelijk in die tijd. Na zijn studies vertrok Law naar Londen.

Law op het hoogtepunt van zijn roem als Controleur Général des Finances in 1720

Blijkbaar was hij een knappe man, sportief, welbespraakt, een ‘dandy’ die in trek was bij de dames. Hij wou een rijk leventje leiden, maar omdat hij dit niet kon betalen, begon hij te gokken. En dit deed hij met verve: hij had een heel goed geheugen en door zijn buitengewoon talent voor cijfers en wiskunde kon hij goed verdienen.

Op 6 april 1694 nam zijn leven echter een dramatische wending. In een duel doodde hij zijn tegenstander; hij werd ter dood veroordeeld (duels waren verboden) maar kon twee dagen voor zijn terechtstelling ontsnappen uit de gevangenis en naar het vasteland vluchten. De volgende tien jaren trok hij door Europa: Nederland, Italië, Frankrijk en Schotland, moeilijk te traceren, ook omdat hij zeker in het begin een ‘laag profiel’ aanhield om niet opnieuw opgepakt te worden. Hij maakt verder fortuin met gokken, en bouwde zo een kennissenkring op die hem later van pas zou komen (o.a. de Regent van Frankrijk, Philippe d’Orléans). Hij raakte ook meer en meer geïnteresseerd in bankzaken: in Nederland bestudeerde hij de werking van de Amsterdamse Wisselbank en de VOC, de Verenigde Nederlandsche Geoctrooieerde Oost-Indische Compagnie.
De twee werkten samen: bankiers aanvaardden aandelen als onderpand voor leningen, en omgekeerd kon men lenen om nieuwe aandelen te kopen: een wisselwerking tussen de aandelenmarkt en kredietverstrekking: een nieuw soort economie die Law boeide.

Met deze nieuwe ideeën knutselde Law een systeem in elkaar dat gebaseerd was op het gebruik van papieren geld en dat zelfs overheidsfinanciën van staten kon saneren. Hij was ervan overtuigd dat er krediet nodig was om een economie goed te doen functioneren: als een handelaar over 100 000 livres beschikte, en een krediet tot het tienvoudige kon bekomen, kon dit alleen maar goed zijn voor de welvaart van het land. Een economie die alleen zilver en goud als onderpand gebruikt zit gevangen en kan alleen maar stagneren.

Hieruit volgde een voorstel aan het Schotse Parlement: Proposal for supplying the nation with money by a paper credit, wat ook de basis vormde voor zijn boek Money and trade considered. Dit laatste is het belangrijkste werk van Law, waarin hij nieuwe begrippen als inflatie, geldhoeveelheid, omloopsnelheid en de relatie tussen geld en arbeid hanteerde. Zijn ideeën over fiscaliteit waren zelfs revolutionair te noemen: iedereen moest zijn steentje bijdragen, ook de clerus en de aristocratie.

De werken van Law worden nog steeds bestudeerd en geanalyseerd. Ze bewijzen dat hij zijn tijd ver vooruit was.
Maar het voorstel werd afgewezen, en uiteindelijk bleek de Regent van Frankrijk de enige die bereid was, zij het eerst met enig wantrouwen, het systeem uit te proberen. Waarom was duidelijk: de staatskas van Frankrijk was na de lange regeerperiode van de Zonnekoning, Lodewijk XIV, helemaal leeg en de schuldenberg enorm.

Aanvankelijk richtte Law een publieke bank op, die papiergeld uitgaf tegen deposito’s van gouden en zilveren munten, uitgedrukt in ecu’s die een vast gewicht aan zilver vertegenwoordigden. In de voorbije jaren was de nominale waarde van zilver en goud zo’n twintig keer veranderd door de overheid, dus een vaste koers werd door iedereen verwelkomd. Door deze strikte reglementering werd de Banque Générale (1716) al snel een succes en kregen de mensen vertrouwen in papieren geld.

Vervolgens stelde Law voor aan de Franse regering om enkele reeds bestaande ondernemingen te fuseren onder de naam Compagnie d’Occident, later ook gekend als de Mississippi Company (1717). Deze superonderneming exploiteerde een immens overzees gebied in Amerika (omvatte ongeveer 8 staten die toen het bezit waren van Frankrijk) en kreeg belangrijke monopolies: op de tabakshandel, exclusieve handelsrechten op Louisiana, de Mississippi, China, Oost-Indië en Zuid-Amerika. Later verkreeg ze het recht op aanmunten van de koninklijke munten, en mocht ze optreden als belastinginner. Al deze privileges deden vermoeden dat de Compagnie enorme winsten zou maken en met de verwachting van een jaarlijks dividend van 40 % waren verschillende uitgiftes van aandelen nodig om aan de vraag van het publiek te voldoen. Law voerde daarenboven een agressieve publiciteitscampagne, waarin allerlei waarheden, halve waarheden en flagrante leugens moesten aantonen dat er in de overzeese gebieden immense rijkdommen te rapen waren. Het aantal kopers van aandelen steeg pijlsnel, inschrijvingslijsten konden niet op tijd aangemaakt worden, wat dan weer een psychologisch effect had op nieuwe kopers en hun aantallen weer opdreef. Van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat stond de rue Quincampoix (waar de Compagnie haar zetel had) vol met een dolle menigte investeerders die hun slag wilden slaan. Sommigen huurden kamers tegen waanzinnige prijzen om van dichtbij de koersen te kunnen volgen. De ordehandhavers moesten speciale maatregelen treffen om de zaken enigszins ordelijk te laten verlopen.

Aandelen van de onderneming werden liefst betaald met zgn. billets d’état, overheidseffecten uitgegeven door Lodewijk XIV, die slechts een derde van hun nominale waarde hadden, maar toch tegen de volle waarde in aanmerking genomen werden voor het volstorten van het kapitaal. Als gevolg werden de staatseffecten massaal opgekocht om deze om te zetten in aandelen. De effecten werden naar de staatskas overgeheveld tegen 4 % rente, die gebruikt zou worden om de overzeese handel te financieren en voor winst te zorgen. Wat Law in feite dus deed, was de Compagnie te gebruiken om houders van overheidspapier te overtuigen dit om te zetten in aandelen. Uiteindelijk zou de Compagnie dan de enige schuldeiser van de staat worden.

De Banque Générale werd met toestemming van de Regent omgevormd tot een Banque Royale (1718), een staatsbank, waar men leningen kon aangaan met aandelen als onderpand, waarna met dit geld opnieuw kon belegd worden in nieuwe aandelen. Het kapitaal van de bank bestond dus gedeeltelijk uit aandelen.

Vanaf dan werden de Mississippi Company en de Banque Royale als het ware één onderneming, ook het publiek zag het zo. De bank gaf ook nog papieren geld uit (vanaf dan in livres tournois): het volume werd eerst bepaald door de Regent maar steeg gestaag. Speciale aanmoedigingspremies werden uitgereikt aan houders van overheidseffecten om deze te ruilen voor bankbiljetten, waarmee dan weer de lucratieve aandelen van de Compagnie konden worden gekocht. De Banque Royale werd een disconto- en emissiebank, een zaken- en overheidsbank.

En om het nog mooier te maken, probeerde Law de Regent te overtuigen om de Compagnie toe te laten de volledige Franse staatsschuld op te kopen (de Engelsen imiteerden dit in 1720 met de South Sea Company, gevolgd door de South Sea Bubble), iets wat nog nooit vertoond was.

Ondertussen woedde de speculatiekoorts verder, de vele kopers van aandelen verdrongen elkaar in de rue Quincampoix. Bij uitgifte was de koers 500 livres, eind augustus 1719, 5 000 livres en tegen december 10 000 livres.
Prinsen, hertogen, iedereen die iemand was, probeerde zoveel mogelijk aandelen te kopen, zelfs door het verkopen van hun landgoederen, juwelen, wat dan ook. Het woord millionnaire zou in die periode zijn oorsprong vinden. Maar ook arme mensen konden op een paar dagen rijk worden, door speculatie of door sluwheid.
De benoeming tot Trésorier Général des Finances van Frankrijk betekende voor Law het absolute hoogtepunt. Maar dit bleef niet lang duren.

Het einde kwam snel. In heel Frankrijk nam de inflatie onrustbarend toe, door de overvloed van biljetten die de Banque Royale in de economie gebracht had. Prijzen verdubbelden in twee jaar tijd, en weerspiegelden de hoeveelheid bankbiljetten (ook verdubbeld in twee jaar tijd). De geldvoorraad (bankbiljetten en aandelen) was vier keer zo groot als in de tijd van unieke circulatie van gouden en zilveren munten. Sommige mensen vermoedden nu een devaluatie van het papieren geld, en wisselden dit weer om in metaalgeld. Law reageerde hierop door te verbieden om meer dan 500 livres muntgeld te bezitten en door bankpapier wettig betaalmiddel te maken. Hij liet dit zelfs controleren door huiszoekingen.
De burgers beseften nu maar al te goed dat ze nooit meer dan dit bedrag bij de Banque Royale in speciën konden opvragen, wat natuurlijk een ondermijning voor het papieren geld betekende. Het was steeds de bedoeling van Law om uiteindelijk het metaalgeld volledig uit de omloop te halen, maar door deze beperking van 500 livres, bekwam hij juist het omgekeerde: men geloofde niet meer in het papier.

Ook de massa’s aandelen vormden nu een bedreiging voor zijn systeem. De terugkeer van een aantal berooide kolonisten uit Amerika, met heel andere verhalen dan over gouden bergen, en het besef dat de koloniale handel eigenlijk maar weinig inhield, deden de publieke opinie over de Compagnie omslaan.

Paniek kon niet meer worden afgewend, de Banque Royale moest haar deuren sluiten, de prijs van de aandelen stortte in elkaar, in de rue Quincampoix speelden zich dramatische taferelen af. In de razende menigte vielen er verschillende doden. Er werd gezegd dat ’ je kon sterven van de honger met 100 miljoen papiergeld op zak’. Alle maatregelen die Law probeerde te nemen om de geldhoeveelheid in te krimpen en aandelen op te kopen om aldus te koers te doen stijgen, mislukten, en hadden slechts tot gevolg dat hij ontslagen werd als Minister van Financiën. Met de hulp van de Regent kon hij ontsnappen aan de woedende menigte en naar Brussel vluchten.

Talrijke pamfletten, satirische prenten en gravures tonen het ontploffen van de zeepbel, het bekendste ‘Het groote tafereel der dwaasheid’.

Law reisde weer naar verschillende landen, kreeg zelfs nieuwe aanbiedingen om zijn systeem toe te passen, maar eindigde uiteindelijk in Venetië, waar hij in armoede stierf. Hij bleef echter steeds in zijn gelijk geloven, en was de Regent niet vroegtijdig gestorven, was de kans groot dat hij teruggeroepen zou zijn naar Frankrijk.

Het was steeds zijn bedoeling geweest Frankrijk rijker en welvarender te maken, maar door verschillende fouten en de tegenwerking van enkele grote spelers die te veel te verliezen hadden in de nieuwe economische wereld van Law, liep dit faliekant af.

Spotprent na het klappen van de zeepbel

Het zou nog een zeventigtal jaren duren vooraleer Frankrijk zich opnieuw in een avontuur met papieren geld zou wagen…

ANN VANDORPE

Bibliografie

• Het groote tafereel der dwaasheid, gedrukt tot waarschouwinge voor de nakomelingen, 1720.
• James Breck PERKINS, France under the Regency with a review of the administration of Louis XIV, 1892.
• Frans DE VOGHEL, Financiers d’autrefois, 1988.
• Lars TVEDE, Business Cycles, 2001.
• Andrew DICKSON White ph.d., Fiat Money Inflation in France,2004.
• Niall FERGUSON, The ascent of money, 2008.

De Europalia.Brasil-expo ’Van goud en veren’ zet een collectie van goudstukken in de kijker die enkele grote momenten in de koloniale geschiedenis van Brazilië illustreren. Het ’object van de maand oktober’ belichtte reeds de numismatiek van Pedro II. Deze maand schenken we aandacht aan de drie tentoongestelde munten die geslagen werden onder het bewind van Maria I van Portugal (1777 – 1816); in deze periode werd Brazilië immers het machtscentrum van het koninkrijk Portugal, een unicum voor een kolonie.

Het eerste van de drie stukken, geslagen in 1778, toont Maria, dochter van José I, met aan haar zijde haar nonkel en echtgenoot, Pedro III. Hun huwelijk werd voltrokken in 1760, toen Maria 26 jaar was en Pedro 43. Ze bestegen de troon in 1777 en hoewel alle documenten door hun allebei moesten goedgekeurd worden, was het Maria die in de praktijk het land bestuurde als vorstin. Pedro was tevreden met de titel van koning-gemaal. 

Het tweede muntstuk dateert uit 1787 en beeldt koningin Maria af met de weduwesluier op het hoofd. Haar echtgenoot Pedro III overleed namelijk in 1786. Twee jaar later stierven ook twee van hun kinderen, waaronder kroonprins José die bezweek aan de pokken. Maria, die bekend stond om haar vroomheid, die bijna aan bijgeloof grensde, had geweigerd om de kinderen tegen deze ziekte te laten vaccineren. Haar biechtvader en eerste minister stierven in dezelfde periode. 
 

In 1815 besliste het Congres van Wenen over het lot van Napoleon na zijn nederlaag in de Slag bij Waterloo. Om zijn positie op het politieke toneel van Europa te verbeteren, besluit João om zijn koninkrijk te herdopen tot het Verenigd Koninkrijk van Portugal, Brazilië en de Algarve. Koningin Maria sterft in 1816, op 82-jarige leeftijd, en de regent João wordt tot koning gekroond en noemt zichzelf João VI. De groeiende rol van Brazilië als gevolg van de aanwezigheid van het Portugese hof laat een progressief beleid toe en werkt het nationale bewustzijn in de hand. Dit zal uiteindelijk leiden tot de politieke scheiding tussen Brazilië en Portugal en tot de onafhankelijkheid in 1822. Het bewind van Maria I en het regentschap van haar zoon João hadden dus een grote inbreng in de evolutie van Brazilië naar een onafhankelijke natie.

Charlotte VANTIEGHEM
Museumgids

Bibliografie

• BIRMINGHAM David, A concise History of Portugal, 2003, p.103.
• ENDERS Armelle, Nouvelle histoire du Brésil, 2008, p.97-103.
• LEDUC-GRIMALDI Mathilde, « In het spoor van het Braziliaanse goud » in Van goud en veren, Economische waardesystemen in Brazilië, tentoonstellingscatalogus, 2011, p.66-77 en 131-132.
• LORBLANCHÈS Jean-Claude, Les soldats de Napoléon en Espagne et au Portugal, 1807-1814, 2007, p.22-376.

In de lerarenkamer vindt u al het didactisch materiaal dat tijdens de studiedag werd gepresenteerd (presentaties, documenten, informatiefiches en een lectuurlijst).

Liefhebbers van cultuur en van Brussels by night kunnen in de herfst elke donderdagavond naar de Brusselse musea. Ook het Museum van de Nationale Bank doet weer mee! Dit is de ideale gelegenheid om in een gezellige sfeer met familie en vrienden de museumcollectie te (her)ontdekken.

Laat u rondleiden langs de topstukken van het museum en test daarna uw kennis aan het rad van fortuin! Succes gegarandeerd… Naast de vaste collectie kunt u dit jaar ook een bezoek brengen aan de prestigieuze, tijdelijke tentoonstelling in het kader van Europalia.Brasil; uw gids neemt u mee naar een universum van Goud en… Veren!

Na uw bezoek, krijgt u nog een glaasje aangeboden. Omdat de bezoekerscapaciteit beperkt is, is snel reserveren de boodschap. De toegang is gratis. Het volledige programma van de nocturnes vindt u op www.brusselsmuseumsnocturnes.be.

Waar?

Museum van de Nationale Bank van België
Wildewoudstraat 10
1000 Brussel

Wanneer?

donderdag 24 november
van 17 tot 22 uur

Prijs?

gratis

Reserveren

tel. 02 221 22 06 of 02 221 36 21
museum@nbb.be

Ter gelegenheid van Europalia.Brasil organiseert het museum van de Nationale Bank van België de expo ’Van goud en veren’. De veren van de Indianen uit het Amazonegebied vormen een belangrijk waardesysteem. Tegelijkertijd nemen ze een belangrijke positie in bij de rituelen en ceremonies die het dagelijkse leven vormgeven en spelen ze een essentiële rol in de identiteitsvorming. We belichten enkele gebruiken van een stam die in deze expo vaak aan bod komt : de Kayapó.

De naam Kayapó betekent « zij die op apen lijken ». Deze roepnaam, gekend sinds de 19de eeuw, werd hen gegeven door naburige stammen en vindt zijn oorsprong in rituelen waarbij de mannen zich tooien met een apenkostuum. Zelf verkiezen ze om zich Mebêngôkre te noemen, hetgeen « de mens die van het water komt » betekent.

Vandaag woont deze stam in de vallei van de Rio Xingu, een zuidelijke zijrivier van de Amazone, in de staten Mato Grosso en Pará. Sinds de komst van de kolonisatoren zijn er verschillende subgroepen ontstaan. De afsplitsingen zijn toe te schrijven aan de keuze die de stammen namen omtrent de aard van de relaties met de « blanke mensen ». Ze leven diep in het woud verspreid en wonen in kleine, cirkelvormige dorpen die rond een centrale plaats zijn gelegen. Ook vandaag nog leven er verschillende groepen vrijwillig geïsoleerd van de buitenwereld.

Zoals het merendeel van de Indianen, onderhouden de Kayapó een nauwe band met de hen omringende natuur. Voor hen is alles waaruit het universum is opgebouwd onlosmakelijk met elkaar verbonden. Iets kan slechts bestaan door het verband met alle andere dingen ; het is dus wenselijk om de harmonie tussen de verschillende delen te bewaren. De rites en ceremonies hebben daarom telkens een directe link met de natuur en hebben steeds tot doel om de spanningen te verminderen tussen de mensen en de geesten (doden, dieren, …) die het universum bevolken.

Het dorp wordt beschouwd als het centrum van het universum, de enige gesocialiseerde plek. Dit betekent ook dat alles wat zich hierbuiten bevindt en geen naam draagt, synoniem is voor gevaar. Dit is de woonplaats van de dieren, maar ook van de geesten die de Kayapó boven alles vrezen. Deze zijn vooral ’s nachts aanwezig en zijn in staat om veel schade toe te brengen aan de mensen. Vandaar dat de Kayapó-Indianen bang zijn voor de nacht. Om te vermijden dat de ruimte van de mensen ingenomen wordt door deze natuurlijke en wilde bedreigingen, voeren de Indianen verschillende ceremonies uit met veren, gezangen en dans om zo een constante band te hebben met de natuur en om de geesten te bedaren.

De Kayapó hechten veel belang aan taal, mondelinge overleveringen en aan de naamgeving. Om zich van andere volkeren te onderscheiden, omschrijven ze zich dan ook als « zij die goed praten ». Door de toekenning van een naam worden ook de zones buiten het dorp waar de Indianen vaak verblijven (de velden, het bos om in te jagen, …) verbonden aan de mensenwereld.

Het belang van de naam vinden we terug in het ritueel van naamgeving. Bij de geboorte krijgt een kind meerdere namen : ’gewone’ namen, geïnspireerd op de natuur of een dier, en ’mooie’ namen, geïnspireerd door ceremoniële elementen. Het ritueel vindt plaats bij kinderen tussen de 2 en 8 jaar en zorgt voor de bevestiging van de verschillende namen, zodat het kind op die manier een volledige mens kan worden. Voor dit soort ceremonies organiseren de Kayapó grote banketten en ze beschilderen zichzelf met tijdelijke tatoeages. Deze zijn aangebracht met natuurlijke producten zoals Genipa, wat hetzelfde effect heeft van een hennatatoeage. De motieven zijn steeds geïnspireerd op elementen uit de natuur (het schild van een schilpad, insecten, …). Door het naamgevingritueel en de versieringen worden de Indianen, wiens zin voor esthetiek heel sterk ontwikkeld is, mereremex of « zij die hun schoonheid vergroten ». Voor hen gaat het om de ’ware natuur’ van zowel de innerlijke schoonheid, door de toewijzing van de naam en dus de vermenselijking van de ziel, als de uiterlijke schoonheid door middel van tatoeages en sieraden. Maar dit ritueel is niet zonder gevaar, want naast het oproepen van een naam die afkomstig is van de natuur (en dus gevaarlijk is), kunnen de geesten van de voorouders op elk moment de ziel van het kind afnemen.

Om het dorp van voedsel te voorzien, zijn de mannen verantwoordelijk voor de jacht en de visvangst, wat hen soms tot diep in de jungle brengt. Gezien de grote hoeveelheid noodzakelijk voedsel kan deze expeditie soms enkele weken duren. Bij hun terugkeer zingen de mannen heilige gezangen die opgedragen zijn aan de geesten van de gedode dieren om deze te verzoeken in de natuur te blijven.
De vrouwen zorgen op hun beurt dat het dorp voorzien is van zoete aardappelen, maniok, fruit, … dankzij het cultiveren van de stukjes grond buiten het dorp.
Wanneer ze tijd doorbrengen buiten het dorp, roken ze vaak tabak, omdat de geesten bang zijn voor de rook. Alvorens de velden te verlaten, spuwen ze en blazen ze nog de rook rond zichzelf opdat de geesten, die hen kunnen achtervolgen tot aan het dorp, zouden wegvluchten. Deze laatste handeling heeft hetzelfde resultaat als de gezangen van de mannen wanneer ze terugkeren van de jacht.

Vanaf de aankomst van de eerste kolonisatoren tot vandaag hebben de ontbossing, de ontginning van mineralen, de veeteelt en de intensieve landbouw, maar ook de constructie van een hydro-elektrische stuwdam ernstige schade toegebracht aan de Indianen. Niet enkel hun culturele, maar eveneens hun territoriale integriteit wordt aangetast. Van alle stammen treden vooral de Kayapó-Indianen op politiek vlak het hardst op tegen deze schadelijke acties. Raoni, een van de leiders van de Kayapó die nu en dan in de media komt, werpt zich namelijk op als spreekbuis voor de Indianen die het Amazonewoud terugvorderen. Vergezeld door de zanger Sting, heeft hij tijdens de jaren ’90 een rondreis gemaakt om de wereld te sensibiliseren voor hun zaak.

Jean-Christophe Caestecker
Museumgids

Bibliografie

• BOURGEOIS Catherine, « Amazonie, le peuple oublié des Kayapó » op Terre sacrée, 10 juni 2005. http://terresacree.org/kayapo2.htm. Geraadpleegd op 14/10/2011.
• VERSWIJVER Gustaaf, Kayapó, Indigenous Peoples in Brazil. http://pib.socioambiental.org/en/povo/kayapo/186. Geraadpleegd op 18/10/2011.
• VERSWIJVER Gustaaf, « Vogels en hun veren : de vormgeving aan de ideale mens bij de Indianen van Zuid-Amerika » in Van Goud en Veren, economische waardesystemen in Brazilië, tentoonstellingscatalogus, p.87-117.
• Knack, « Amazone-Indianen. Verleden-heden-toekomst. » Speciale uitgave.

Liefhebbers van cultuur en van Brussels by night kunnen in de herfst elke donderdagavond naar de Brusselse musea. Ook het Museum van de Nationale Bank doet weer mee! Dit is de ideale gelegenheid om in een gezellige sfeer met familie en vrienden de museumcollectie te (her)ontdekken.

Laat u rondleiden langs de topstukken van het museum en test daarna uw kennis aan het rad van fortuin! Succes gegarandeerd… Naast de vaste collectie kunt u dit jaar ook een bezoek brengen aan de prestigieuze, tijdelijke tentoonstelling in het kader van Europalia.Brasil; uw gids neemt u mee naar een universum van Goud en… Veren!

Na uw bezoek, krijgt u nog een glaasje aangeboden. Omdat de bezoekerscapaciteit beperkt is, is snel reserveren de boodschap. De toegang is gratis. Het volledige programma van de nocturnes vindt u op www.brusselsmuseumsnocturnes.be.

Waar?
Museum van de Nationale Bank van België
Wildewoudstraat 10
1000 Brussel

Wanneer?
donderdag 27 oktober
van 17 tot 22 uur

Prijs?
gratis

Reserveren
tel. 02 221 22 06 of 02 221 36 21
museum@nbb.be

De expo ‘Van Goud en Veren’ zal iedereen aanspreken die geïnteresseerd is in de rijkdom van Brazilië, gisteren en vandaag. Ze zet de soms sterk uiteenlopende waardeschalen van de diverse bevolkingsgroepen van dit onmetelijke land in de verf. Je ziet er de schitterende goudstukken van de Banco Central do Brasil, de prachtige vederversieringen van de Indianen (afkomstig van de collecties van het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika van Tervuren en van het Antwerpse MAS) en de aangrijpende reportage waarin de Braziliaanse fotografen Ricardo Funari en João Roberto Ripper de garimpeiros in beeld brengen.

De tentoonstelling kan zowel individueel als in groep bezocht worden. Groepen kunnen een rondleiding aanvragen. Voor schoolgroepen zijn zowel de toegang als de rondleiding volledig gratis. Omdat de bezoekerscapaciteit beperkt is, is snel reserveren de boodschap. Dit kan telefonisch (32 2 221 22 06), per mail (museum@nbb.be) of met het online-reserveringsformulier.

Er is een catalogus beschikbaar in drie talen: Nederlands, Frans en Engels.