De Atheense drachme, een lange traditie … van antieke munt tot euro  Share

In het kortOmstreeks 500 v.C. verscheen in Athene een nieuwe munt, de tetradrachme, met op de voorzijde het hoofd van de godin Athena en op de keerzijde de afbeelding van een uil en een olijftak. Omdat de uil een nachtdier is en bijgevolg dingen kan zien die anderen ontgaan, was hij het symbool van de wijsheid. Daarom werd Athena, de Griekse godin van de wijsheid, vergezeld van een uil. De tetradrachme getuigt niet alleen van het esthetische kunnen van de Grieken, maar ook van de aanzienlijke mate waarin de geldeconomie in hun dagelijkse leven was binnengedrongen. De uil en de olijftak vormen de link tussen de tetradrachme en de Griekse 1 euromunt. De tetradrachme was de eerste ‘internationale’ munt, die in heel Europa werd gebruikt. De Griekse 1 euromunt illustreert dan ook het verlangen naar eenheid, wat de essentie is van de eurozone, de Europese Unie en de Europese gedachte.

 

Als we een Griekse 1 euromunt in handen krijgen en de voorzijde bekijken, realiseren we ons misschien niet altijd dat er reeds ca. 500 v.C. munten circuleerden met een gelijkaardige beeldenaar. De voorstelling van de uil en de olijftak is een eeuwenoude afbeelding die in de Griekse Oudheid op de Atheense drachme – en op de onderverdelingen en veelvouden van deze zilveren munt – prijkt en die vandaag nog steeds de 1 euromunt siert. In de vitrines op de eerste verdieping vind je er niet alleen twee prachtige Atheense tetradrachmen uit de 5de eeuw v.C (één tetradrachme is  vier drachmen waard), maar ook een Griekse munt met de uil.

Door de uil en de olijftak op de nationale zijde van hun 1 euromunt te plaatsen, zetten de Grieken hun rijke geschiedenis in de verf. Ze verwijzen niet alleen naar het historische belang van de stadstaat Athene, maar herinneren er ons ook aan dat de eerste Europese munten in Griekenland werden geslagen.

Tetradrachme, voorzijde en keerzijde, ca. 450 v.C. Tetradrachme, voorzijde en keerzijde, ca. 450 v.C.

 

In welke historische context komt de Atheense drachme tot stand? De eerste munten in de westerse wereld doken in de 7de en 6de eeuw v.C. langs de westkust van Klein-Azië op. Kort daarop drong het gebruik van munten als betaalmiddel ook door op het Griekse vasteland. De vroegste munten op het vasteland werden geproduceerd in centraal-Griekenland (Aegina, Athene, Korinthe), in noord-Griekenland (de Macedonische kuststeden Acanthus, Mende en Potidaea) en ook op het eiland Sifnos.

De vroegste Atheense munten zijn de didrachmen, die omstreeks 560-550 v.C. werden vervaardigd. Deze zilveren munten kenden een grote variëteit qua afbeeldingen, die men vroeger meende in verband te kunnen brengen met de familiewapens van Atheense adellijke families. Het is echter omstreden of deze munten door de Atheense stadstaat of door verschillende adellijke families zijn uitgegeven. De circulatie is steeds beperkt en regionaal gebleven.

Omstreeks 500 v.C. verscheen in Athene een nieuwe munt, de tetradrachme, met op de voorzijde het hoofd van de godin Athena en op de keerzijde de afbeelding van een uil. In de daaropvolgende eeuwen zou dit type munt een ‘internationaal’ betaalmiddel worden in het hele Middellandse Zeegebied.

De Atheense muntenreeks bestond maar liefst uit 15 en later 16 verschillende waarden, van de dekadrachme (met een waarde van 10 drachmen) tot de kleinste hemitetartemorion (met een waarde van 1/8 obool; 1 drachme was 6 obolen waard). De tetradrachme was de belangrijkste denominatie.

Aangezien de (tetra)drachme, in tegenstelling tot de eerste Atheense munten en de munten van andere Griekse stadstaten in het hele Middellandse Zeebekken werd gebruikt, is ze het tastbare bewijs van de handelsmacht en het politieke prestige van de stadstaat Athene. Ze getuigt naast het esthetische kunnen van de Grieken ook van de aanzienlijke mate waarin de geldeconomie in hun dagelijkse leven was binnengedrongen.

Wat is de betekenis en symboliek van de voorstelling van de uil en de olijftak en waarom worden ze met de godin Athena in verband gebracht?

Omdat de uil een nachtdier is en bijgevolg dingen kan zien die anderen ontgaan, stond hij symbool voor de wijsheid. Daarom was Athena, de Griekse godin van de wijsheid, vergezeld van een uil. De afbeelding van de uil op munten beperkt zich niet tot het antieke Griekenland en de eurozone. Je vindt hem ook terug op andere Europese en niet-Europese munten, niet alleen in Griekenland (bv. 10 lepta uit 1912, 2 drachmen uit 1973), maar ook in Finland (bv. 100 mark uit 1990), Polen (bv. 500 zloty uit 1986), Wit-Rusland (bv. 1 roebel uit 2005), Mongolië (bv. 1.000 en 500 tugrik uit 2005), de Cookeilanden (bv. 50 dollar uit 1993) of Nieuw-Zeeland (5 dollar uit 1999).

Grieks muntstuk van 1 euro

Linksboven prijkt een olijftak. Ook de olijftak werd in de Oudheid met de godin Athena in verband gebracht. Zij zou een olijftak op de Akropolis hebben geplant tijdens een weddenschap met de zeegod Poseidon om de heerschappij over Attica. Dat de olijftak al gauw een sacrale betekenis kreeg, blijkt uit het feit dat uit het hout van olijfbomen godenbeelden werden gesneden. Zo bestond ook het heilige bos in Olympia uit olijfbomen, waarvan de takken werden overhandigd aan de winnaars van de Olympische spelen. Bij verschillende gelegenheden werden overwinnaars niet alleen getooid met lauwerkransen, maar ook met kransen geweven met olijftakken.

Rechts van de uil de 3 eerste Griekse letters van het woord ‘Athene’. Op de 1 euromunt is dit vervangen door de aanduiding van de waarde. De uil en de olijftak vormen de link tussen beide munten van historisch belang, de tetradrachme uit de 5de eeuw v.C. en de euro van vandaag.

De Atheense (tetra)drachme kent dus een lange geschiedenis en werd als eerbetoon in een nieuw ‘eurokleedje’ gestoken. Ze was de eerste internationale munt die gebruikt werd op het Europese vasteland en illustreert dan ook het verlangen naar eenheid, wat de essentie is van de eurozone, de Europese Unie en de Europese gedachte. De Griekse 1 euromunt wil ons eraan herinneren dat we een ‘tastbaar’ stukje Europese monetaire geschiedenis in handen hebben.

Sarah De Vos
Museumgids

Bibliografie

  • Danneel M., “Het museum van de Nationale Bank van België”, in Openbaar Kunstbezit Vlaanderen, nr. 2, Drukkerij Die Keure, Brugge, 2000, p. 11.
  • Torfs, J., ‘Uilen, ook overdag op munten te vinden’, in De Muntmeester, tijdschrift van de Diestse studiekring voor numismatiek, driemaandelijks tijdschrift, jaargang 3 nr. 2, Diest, juni 2008, pp. 26-29.
  • Van der Vin Dr. J. P. A., Het geld van Grieken en Romeinen. Inleiding in de antieke numismatiek, Peeters, Leuven, 1984.