De steen van Yap  Share

Het zal u misschien verbazen maar de steen die u hieronder ziet, is vandaag nog steeds een geldig betaalmiddel op het eiland Yap, dat zich in Micronesië bevindt. Toeristen die het eiland bezoeken zijn vaak verwonderd dat de mensen op Yap hun geld zomaar op straat laten liggen. En het gaat hierbij niet om ‘kleingeld’. De grootste exemplaren kunnen een doorsnede van 4 meter hebben en 15 ton wegen. Waar zou de oorsprong van deze bijzondere geldsoort liggen?

steen van Yap

Een aantal eeuwen geleden voeren de eilandbewoners van Yap naar het naburige eiland Palau, dat 400 kilometer verder lag. Daar ontdekten ze een bijzonder gesteente: aragoniet. Omdat aragoniet (dat ook in parels aanwezig is) niet voorkwam op het eiland Yap, hakten de Yapezen massieve stukken van dit gesteente uit in de grotten van Palau. Vervolgens werden deze stenen tot schijven gehouwen en in het midden werd een gat aangebracht zodat ze gemakkelijker (met behulp van stokken) over het land konden vervoerd worden. Na verloop van tijd besloten de Yapezen deze schijven dan als betaalmiddel te gaan gebruiken en kregen de stenen de naam rai.

De reis van Palau naar Yap bracht in het verleden echter zeer veel gevaren met zich mee. Velen raakten dan ook gewond of lieten het leven tijdens de tocht overzee. Naarmate de risico’s en bijgevolg ook de slachtoffers tijdens de reis toenamen, vermeerderde de waarde van de stenen. Kortom, omwille van de gevaren die de boottocht met zich meebracht en de zeldzaamheid van het materiaal (aragoniet) hadden deze stenen een grote waarde voor de inwoners van Yap.

U vraagt zich misschien af hoe de waarde van een steen concreet bepaald werd? Naast de bijzondere schoonheid van het gesteente en de geschiedenis van de steen zelf (i.e. ouderdom, aantal slachtoffers, moeilijkheidsgraad uithakken) is de grootte van de steen belangrijk om de waarde vast te stellen, alsook de sociale status van de partijen in de transactie. Stenen geld dat in de handen van rijken gecirculeerd heeft, is bijvoorbeeld waardevoller dan stenen die gewone mensen in hun bezit hebben gehad.

transport van de yap-stenen

Na 1931 zijn er in feite geen nieuwe stenen meer gemaakt. Omdat de stenen wegens hun grootte en gewicht niet bepaald praktische betaalmiddelen waren, werd sinds de 20ste eeuw op Yap de Amerikaanse dollar gebruikt voor de kleine, dagelijkse betalingen. De betaling van grote aankopen, zoals huizen of gronden, geschiedt vandaag wel nog steeds met het stenengeld. De aragonietstenen worden bovendien ook nog gebruikt voor het regelen van schadevergoedingen.

Zeer opmerkelijk is de wijze waarop in het verleden (en vandaag nog voor de grote aankopen) zakelijke transacties op Yap verliepen. Wanneer een steen namelijk van de oude eigenaar op de nieuwe overging, verhuisde men deze meestal niet van plaats. De stenen bleven dus gewoon op hun oorspronkelijke plaats op het eiland liggen: langs de weg, langs een huis, voor een gemeenschapshuis…

Diefstal van rai komt verder zelden voor omdat de eilandbewoners een grote sociale controle op elkaar uitoefenen. De meeste mensen op Yap zijn op de hoogte van de eigenaars van de stenen en hebben veel respect voor elkaars eigendom. Bovendien, kan u een wijze bedenken om onopvallend een steen van 5 ton te stelen?

Leen Custers,
Museumgids

Bron:

  • Lautz Th., Steinreich in der Südsee. Traditionelle Zahlungsmittel in Mikronesien, Keulen, 1999.